Maciej Pinkwart

Przedwiośnie po prowansalsku (2)

TUTAJ Odcinek 1

TUTAJ przegląd zdjęć...

Awinion, 30 kwietnia-2 maja 2007

Drugi raz jest zawsze najgorszy. Pierwszym razem coś – ktoś – nas fascynuje, urzeka swoją innością, ukazuje nowe punkty widzenia. Za drugim razem – cena nowości spada, fascynacja musi przejść weryfikację, a punkty widzenia ukazują już znane perspektywy...

A może po prostu byłem zmęczony.

Jeszcze w początku tego roku w jakimś wywiadzie prasowym odpowiadałem na pytanie, gdzie chciałbym mieszkać, gdybym mógł mieszkać gdzie indziej... Mówiłem wtedy, że w Polsce byłby to mój rodzinny Milanówek, a w świecie – Awinion.

Dwa lata temu, wracając z Barcelony, byłem tam po raz pierwszy. Oczywiście, najważniejszy był most. TEN most, o którym śpiewają piosenkę w dziesiątkach języków, gdzie tańczą panowie, tańczą panie... Most świętego Bénezeta był wtedy dla mnie jednym z najważniejszych symboli kulturowych na świecie: powstał z inicjatywy młodego pasterza (który nigdy nie był świętym – jeśli w ogóle kiedykolwiek istniał, co pewne nie jest...) w II połowie XII wieku, by połączyć Awinion z Villenueve. Połączył na krótko, został zburzony najpierw przez wojska jednej z krucjat, potem przez powódź – i pozostały zeń tylko cztery przęsła. Był przeto ów most symbolem mostu bardziej niż mostem jako takim, i dlatego mi się tak ogromnie podobał i nawet pisałem o nim, że symbolizuje ludzką niechęć do przechodzenia na drugi brzeg wartkiej i mrocznej rzeki życia, jaką mi się jawił Rodan...

Minęło południe, a z nim – pierwsza doba naszej podróży. Autokar okrąża mury miejskie, szukając wjazdu. Mijamy nasz hotel – już wiemy, że jest świetnie położony. Ale do rozpakowania się i pierwszej kąpieli minie jeszcze trochę czasu, a razie przed nami pierwszy kontakt z dawną stolicą papieską. Wysiadamy niemal w środku obszaru, otoczonego przez mury miejskie.

Dziwna ta awiniońska starówka. Średniowieczne mury otaczają gotyckie centrum, z którym zgodnie koegzystuje XIX-wieczna secesja i jak najbardziej współczesna architektura. Gęstwina wąskich uliczek, takich – wydawałoby się – na dwie krowy, po których spokojnie przeciskają się samochody, uprzejmie dając pierwszeństwo turystom. Tych jest niewielu o tej porze roku, ale latem, a szczególnie w okresie lipcowego festiwalu teatralnego, przepycha się tu zwarty, wielojęzyczny tłum. Nie sposób zabłądzić – poza licznymi drogowskazami (biało-niebieskie dla samochodów, biało-brązowe dla pieszych) – drogę wskazują wysokie, gotyckie wieże zabytkowych budowli. Zresztą, stanowiący centrum starówki Pałac Papieski zajmuje najwyższy punkt miasta.

Wędrujemy więc w górę drogą, pamiętającą zapewne rzymskich legionistów i czasy, kiedy miasto nazywało się Avenio i dzięki korzystnemu położeniu w centrum Galii, nad spławnym Rodanem, wyrosło na znaczący ośrodek handlowy. Musiało już jednak istnieć i dobrze prosperować w czasach wcześniejszych, bo jego nazwa wywodzi się z czasów celtycko-liguryjskich, a więc na kilka stuleci przed naszą erą. Nazywano je wówczas Aouen-ion, co miało oznaczać albo „miasto wiatrów” (po celtycku), albo „władca rzeki” (po liguryjsku). Obie interpretacje trafne… Potem podobno Fenicjanie, przejściowo panujący nad Marsylią zbudowali w Awinionie port rzeczny, panujący nad dolnym biegiem Rodanu, no i wkrótce zostali pokonani przez Rzymian, którzy urządzili to swoją warownię. Do wielkiej potęgi miasto doszło w czasach, gdy należało do dynastii andegaweńskiej, władającej Królestwem Obojga Sycylii, a jednym z najważniejszych ośrodków europejskich stało się z początkiem XIV wieku, kiedy to papież Klemens V, będący marionetką w rękach francuskiego króla Filipa Pięknego, w 1305 r. został – po trwającym 11 miesięcy konklawe w Perugii - wybrany papieżem. Naprawdę nazywał się Bertrand de Got, był francuskim zakonnikiem z Bordeaux, gdzie przed wyborem pełnił funkcję arcybiskupa.

Tak prawdę powiedziawszy cała ta papieska awantura, w wyniku której Watykan znalazł się w Awinionie, zaczęła się nieco wcześniej i niewątpliwie miała charakter kryminalny. Papież Bonifacy VIII, obrany papieżem w 1294 r., wdał się w konflikt z królem Francji, który w finansach kościoła i duchownych poszukiwał źródeł dochodu dla podupadającego królewskiego skarbu. Kiedy papież wydał bullę, ustanawiającą prymat władzy duchowej nad świecką i stwierdzającą, że osoba nieposłuszna biskupowi Rzymu nie może osiągnąć zbawienia – król oskarżył Bonifacego o nadużycia seksualne, bluźnierstwa i herezję, oraz, oczywiście, przymierze z diabłem. Wezwał papieża na sąd, a gdy ten nie przybył – wysłał po niego swego zausznika Wilhelma Nogareta i… 1600 dragonów. Papież uciekł z Rzymu, ale został schwytany w swoim rodowym pałacu Gaetanich, gdzie jeden z dworzan Filipa spoliczkował go żelazną rękawicą. Bonifacy został uwięziony, potem uwolniony, ale w wyniku tych wszystkich przejść oszalał i zmarł jesienią 1303 r. w Rzymie. Pochowano go w Bazylice św. Piotra, ale to nie wystarczyło królowi Francji, który na wieść o tym, że ludzie modlą się u jego grobu – kazał otworzyć mogiłę i wtedy okazało się, że ciało nie uległo rozkładowi. By zmarły papież nie był już więcej obiektem kultu – Filip Piękny kazał spalić jego trupa na stosie.

Po śmierci Bonifacego konklawe obradowało zaledwie jeden dzień, a uczestniczyło w nim tylko 18 kardynałów – reszta bała się króla Francji i jego agentów. Był, zdaje się, tylko jeden kandydat, który odważył się sięgnąć po tiarę: najbliższy współpracownik Bonifacego, który po wyborze przyjął imię Benedykta XI. Choć zaraz zniósł ekskomunikę, nałożoną na Filipa przez swojego poprzednika, to jednak obłożył interdyktem jego „prawą rękę” – Nogareta i pozostałych uczestników porwania Bonifacego. I tak jakoś się dziwnie złożyło, że zaledwie w miesiąc po wyborze Benedyktowi zaszkodziło zjedzenie kilku świeżych fig... Dostał rozstroju żołądka i – trzeba było szukać kolejnego następcy świętego Piotra... Dziwnym przypadkiem, okazał się on Francuzem, uległym stronnikiem Filipa IV, który po wyborze przyjął imię Klemensa V i żeby zbytnio nie oddalać się od umiłowanego monarchy, koronował się nie w Rzymie tylko w Lyonie, a następnie rezydował początkowo w Bordeaux i Poitiers, a od 1309 r. – w Awinionie.

Podjął w kościele interesujące próby reform, powołał między innymi sądy kardynalskie i papieski konsystorz, ale w dalszym ciągu za sznurki pociągał Filip Piękny. Gdy król wystąpił z oskarżeniami przeciwko zakonowi templariuszy (dybiąc na ich ogromne majątki) – papież – choć werbalnie od czasu do czasu próbował się sprzeciwiać królowi – jednak w końcu posłusznie zwołał synod w położonym między Lyonem a Awinionem Vienne i w 1312 r. rozwiązał bogaty zakon, sankcjonując fakt uwięzienia przez Filipa i jego siepaczy wszystkich (lub prawie wszystkich) francuskich templariuszy. Notabene, była to wzorowo przeprowadzona akcja: seneszele wszystkich prowincji otrzymali przedtem zamknięte koperty z instrukcjami, na dany znak złamali pieczęcie i w piątek, 13 października 1307 r. wkroczyli z wojskiem do wszystkich komandorii zakonu, zdobywając je w zasadzie bez oporu. Totalna klęska najpotężniejszego, rycerskiego zakonu w owym feralnym dniu spowodowała, że piątek, trzynastego zaczął być uważany za dzień wyjątkowo pechowy...

Ale tak naprawdę, to ów piątek, 13-go był liczony według kalendarza juliańskiego – na nasze obecne standardy czyli wg obecnie używanego kalendarza gregoriańskiego akcja ta miała miejsce 20 października... W czwartek zresztą...

Tak czy inaczej, skończyło się pechowo dla wszystkich. Filip nie odnalazł wielkiego skarbu templariuszy – na który liczył, wprowadzając ten stan wojenny i internując rycerzy. Może zdołano go ukryć lub wywieźć, może go w ogóle nie było. Kilkudziesięciu wyższych rangą rycerzy spalono na stosie – m.in. 18 marca 1314 r. zginął w ten sposób ostatni Wielki Mistrz, Jakub z Molay. Zanim pochodnie katów podpaliły stos, ułożony na wysepce na Sekwanie, naprzeciw królewskiego pałacu w Paryżu, z którego okien Filip IV Piękny przyglądał się z lubością egzekucji – Jakub zdołał spokojnie zapowiedzieć, że wszyscy ci, którzy zniszczyli templariuszy i jego samego niesłusznie skazali – nie przeżyją roku. I tak właśnie się stało. 20 kwietnia 1314 r., a więc w nieco ponad miesiąc po Wielkim Mistrzu zmarł papież, otruty winem mszalnym przez tajemniczego mnicha. W maju w niejasnych okolicznościach śmierć zabrała głównego organizatora prowokacji przeciw templariuszom – Wilhelma z Nogaret. 29 listopada 1314 r. w Fontainebleau oddał Bogu wszetecznego ducha Filip, też nagle, też z objawami otrucia. Potem umierali kolejni przedstawiciele rodu królewskiego i w ciągu 14 lat od owych wydarzeń wymarła cała dynastia Kapetyngów...

Klemens V próbował – z niewielkim skutkiem – przeciwstawiać się manipulacjom Filipa, ale wkrótce obaj zeszli z tego świata – a papieskie urzędy pozostały w Awinionie. Rządy Stolicy Piotrowej objął przeszło 70-letni Jan XXII, poprzednio, jako Jacques d’Euse, biskup Awinionu. Już za jego czasów miasto nad Rodanem stało się jednym z najważniejszych ośrodków religijnych i politycznych świata, zaś kolejny papież awinioński, Benedykt XII, rozpoczął budowę wielkiej i pięknej rezydencji, która właśnie pojawia się w całej krasie przed nami.

Przeciskamy się między stolikami kawiarń i restauracji na Place d’Horloge, podziwiamy przepiękną fasadę teatru miejskiego usytuowanego obok merostwa i mijamy tradycyjną karuzelę w stylu belle epoque (nieczynną, bo jeszcze nie sezon). Zegar, od którego plac bierze nazwę to bynajmniej nie malutka tarcza na frontonie miejskiego ratusza! Na lewo od Hôtel de Ville wznosi się przepiękna gotycka Wieża Zegarowa (Tour de l’Horloge), gdzie nie tylko wielki cyferblat usprawiedliwia nazwę, ale w dodatku na jej szczycie znajduje się carillon, gdzie dwie postacie wybijają na dzwonach godziny.

Wchodzimy na niemal pusty dziedziniec przed Pałacem Papieskim. Gotyk w stanie nienaruszonym od stuleci! Rezydencję tworzą połączone ze sobą Stary Pałac z czasów Benedykta XII (zbudowany 1334-1342) i Nowy Pałac, którego budowę podjął kolejny Francuz na tronie papieskim, Klemens VI (ok. 1342-1352). To on właśnie był największym bon vivantem tamtych czasów – miłośnik sztuki, sutych biesiad i dobrego wina, a przede wszystkim pięknych kobiet, i – co w tamtych czasach było regułą – absolutnie wierny monarchii francuskiej. Klemens kupczył odpustami i przywilejami, słynął z wielkiego poczucia humoru, nie bez nutki autoironicznej, był krytykowany i potępiany, porównywany z diabłem, a nawet, gdy w Awinionie pojawiła się w 1350 r. zaraza – mówiono, że to kara za grzechy papieża. Ale był zarazem wielkim mężem stanu, mecenasem sztuki, szczwanym dyplomatą i doskonałym gospodarzem. Awinion zawdzięcza mu i to, że w 1348 r. za 80.000 dukatów odkupił miasto wraz z okolicą od królowej Obojga Sycylii Joanny I Neapolitańskiej.

Po nim jeszcze rezydowali w Awinionie trzej papieże: Innocenty VI, Urban V i Grzegorz XI. Już Urban chciał powrócić do Rzymu, ale udało się to dopiero w 1376 r.  Grzegorzowi XI, którego napominała w tej sprawie charyzmatyczna mistyczka, święta Katarzyna ze Sieny.

Francuscy władcy nie uznali tej ucieczki za dobre posunięcie i spowodowali, że jeszcze przez kilkadziesiąt lat w Awinionie rezydowali antypapieże – zadziwiające, ale bynajmniej nie Francuzi: Szwajcar, kilku Włochów i Hiszpan... Ten bunt nazywano Wielką Schizmą Zachodnią, a cały okres, w którym Awinion był siedzibą papiestwa zyskał nazwę niewoli awiniońskiej – przez analogię do biblijnej „niewoli babilońskiej”... Kariera kościelna Awinionu zakończyła się ostatecznie w 1429 r., ale nadal pozostawał on terytorium kościelnym, zaś granicę wyznaczał Rodan. Sama rzeka jednak uważana była za terytorium francuskie – ilekroć więc powódź zalewała niżej położone dzielnice Awinionu, pojawiali się na statkach królewscy urzędnicy i zabierali się do ściągania należnych koronie podatków z biednych powodzian.

W czasie Rewolucji, czyli pod koniec XVIII w. dawne własności kościelne stały się łupem Republiki i tak miasto nad Rodanem weszło w skład Francji.

A my i tym razem nie zwiedzamy Pałacu Papieskiego w środku, nie wiem – z braku czasu, pieniędzy czy – najpewniej! – ochoty. Idziemy za to do Petit Palais – pochodzącego z drugiej dekady XIV wieku pałacu, stanowiącego rezydencję kardynałów, wchodzących w skład dworu papieskiego. Od 1976 r. mieści się tu muzeum, prezentujące sztukę średniowiecza i wczesnego renesansu, z czasów niewoli awiniońskiej. Interesujące, że wśród wystawianych dzieł przeważają obrazy i rzeźby autorów włoskich: bowiem mimo faktu, iż wszyscy awiniońscy papieże byli Francuzami, to jednak ich dwór nie odbiegał specjalnie od standardów watykańskich (przed Janem Pawłem II, kiedy to Włochów zaczęli wypierać Polacy...) i sztuka włoska była tu w zdecydowanej przewadze. Nie przepadam za sztuką sakralną w ogóle, a średniowieczną w szczególności, ale trzeba przyznać, że dzieła są w kapitalnym stanie, a ekspozycja urządzona bardzo dobrze. Głównym dziełem, którym szczególnie chlubi się Petit Palais, jest pochodząca z 1470 r. Madonna z Dzieciątkiem Sandra Botticellego, rzeczywiście bardzo piękna.

Dwór papieski w Awinionie wykreował nad Rodanem całe środowisko artystyczne, prawnicze i oczywiście kościelne, w znacznej mierze składające się z Włochów. Co więcej – Awinion był także dla Rzymian, Florentczyków czy Wenecjan swojego rodzaju alternatywą, a nawet miejscem azylu: w przypadku konfliktu w rodzinnych włoskich stronach, grożącego procesu czy po prostu zbyt natrętnych wierzycieli – uciekano na dwór papieski do Prowansji. Tak trafił tu na przykład ojciec Francesco Petrarki, florencki notariusz, wraz z rodziną. Naprawdę nazywał się Petracca i został wyrzucony z Florencji za to, że przyjaźnił się w innym wygnańcem – Dantem Alighieri. Francesco, urodzony już na wygnaniu,  po studiach w langwedockim Montpellier i we włoskiej Bolonii, powrócił do Awinionu na pogrzeb ojca w 1326 r. i postanowił zostać księdzem. Skończyło się na tym, że był papieskim gryzipiórkiem, w wolnych chwilach pisywał coraz lepsze wiersze, przyjaźnił się z Boccacciem... Był już po pierwszych ślubach kapłańskich... I w Wielki Piątek, 6 kwietnia 1327 r., w kościele św. Klary w Awinionie zobaczył Laurę...

Nigdy nie rozmawiali ze sobą. Nigdy nie poznali się osobiście. Niektórzy analitycy twierdzą, że może była to postać anonimowa, wyidealizowana, przypadkowo nosząca takie akurat imię, ale to chyba niemożliwe. W latach 1330-1365 napisał o niej 317 sonetów – 261 „Dla Laury Żywej” i 56 „Dla Laury umarłej”, bowiem jego idealna miłość – co wiemy od Petrarki – zmarła w 1348 r. na cholerę. Była to prawdopodobnie Laura de Noves, z rodziny rycerza Pierre Audiberta z Noves, protegowanego biskupa Awinionu. Miała 19 lat, gdy ujrzał ją po raz pierwszy. Ona prawdopodobnie nawet nie wiedziała o jego istnieniu. Była chyba już wtedy żoną Huguesa de Sade, przodka słynnego rozwiązłego markiza...

Miłość idealna, platoniczna, opisywana w poezji nowatorskiej w formie, choć niewątpliwie nawiązującej zarówno do tradycji antycznej, jak i pieśni miłosnych prowansalskich trubadurów. Petrarka stworzył wzorzec włoskiego czternastowersowego sonetu, zawierającego przeważnie konstrukcję abba abba cdc dcd, gdzie pierwsze dwa czterowiersze stanowią opis, zaś końcowa konstrukcja zawiera myśl uogólniającą.

Sonet 61

Szybko stał się znanym i uznanym poetą, tworzył dzieła o rozmaitym charakterze, ale to sonety dla Laury rozsławiły go najbardziej. I ją, nieświadomą, także. Nie byli sobie bynajmniej wierni, o nie! Ona – mężatka, matka trojga dzieci, on także spłodził troje dzieci z nieznaną nam dziś kobietą lub kobietami. Mieszkał w Awinionie i w pobliskim Vaucluse, dokąd wybieramy się jutro. Tam jest też muzeum Petrarki (inne, bardziej znane jest w podweneckim Arqua, gdzie dokonał żywota), ale po minach współtowarzyszy wycieczki przypuszczam, że raczej tam nie zaglądniemy. W sumie, niewiele zostaje po poetach...

Na placu przed muzeum gruba Murzynka i szczupły biały chłopak tańczą break dance, jak prawie wszędzie na otwartych, płaskich przestrzeniach przed znanymi budynkami. Nie umiem się orientować, czy to sztuka dla sztuki, czy zbierają za to pieniądze, czy protestują przeciw czemuś, albo demonstrują coś. Między Petit Palais a Palais des Papes stromo wznoszą się mury pochodzącej z XII wieku katedry Notre Dame des Doms, to Doms to skrót od Domines, czyli jakby Matka Boska Pańska, tu pewno w znaczeniu: od biskupów... W tamtych czasach po francusku mówiono Pan Biskup., a nawet Pan Papież. Dziś w Polsce uważane jest za obrazę, jeśli ktoś do księdza powie „proszę pana”, a do zakonnicy – „proszę pani”. Za obrazę, a może nawet za świętokradztwo... Kościół, wybudowany w stylu romańskim na miejscu pierwszej kaplicy z IV wieku, wielokrotnie był przebudowywany, ale ów romański styl byłby dobrze widoczny, gdyby naszego wzroku nie przyciągała koszmarnie złota, XIX-wieczna figura Matki Boskiej, „zdobiąca” wieżę katedry. Program wycieczki nie obejmuje zwiedzania katedry, choć wstęp jest wolny, a wnętrze – jak pamiętam z poprzedniego pobytu – tworzy niezwykle harmonijną mieszankę stylu romańskiego i gotyckiego, jest tam także grób winnego papieża Jana XXII oraz Benedykta XII.

Popołudnie. Zaczyna się robić duszno, od północnego zachodu nadciągają ciężkie chmury. Schodzimy stromymi uliczkami na zachód, kupujemy bilety i wchodzimy na most św. Benezeta. O dziwo – tłoczno. Piękne widoki na mury – trzeba będzie kiedyś tam się przejść, na północ, skąd jest piękny widok na most, lepszy niż ten tradycyjny od południa. Rodan dziś ciemny i groźny. Obserwuję naszą wycieczkę, która rozsypała się wśród innych grup. Niby robią zdjęcia, patrzą na rzekę, ale czytam po twarzach, że tak w gruncie rzeczy nie wiedzą, co tu jest do oglądania. Nikt nie tłumaczy niczego, nikt nie próbuje śpiewać słynnej piosenki... A przecież znaczna część osób już tu była i wszystko wie, jest z nami Helenka Roj, nasza romanistka, która tak pięknie śpiewała tutaj – wraz z nami – dwa lata temu:

Sur le pont d'Avignon
L'on y danse, l'on y danse

Sur le pont d'Avignon
L'on y danse tous en rond
Les beaux messieurs font comm' çà
Et puis encore comm' çà...


 

Teraz tylko słychać gwar rozmów w różnych językach. Na samym końcu mostu polska grupa pielgrzymkowa (do Lourdes?) robi sobie zdjęcia. Gruby ksiądz krzyczy do faceta, stojącego obok zakonnicy:

- No obejmij ją, porządnie ją obejmij...

Aż kuca z aparatem, ale zakonnica się odsuwa, a obcy jak widać facet rozkłada ręce i mówi:

- Sorry, I don’t understand Polish customs...

Przepycham się przez tłum i spoglądam na północ. Wydaje mi się, że widzę... Gdzie? Przed oczyma duszy mojej... Kto to powiedział, koteczku? Wiem, że nie cierpicie cytatów, ale to jedno dzieło warto znać na pamięć, właśnie ze względu na te cytaty, które jeszcze nie uczynią z nikogo człowieka inteligentnego, ale stanowić będą krok we właściwym kierunku. To Hamlet tak mówi, spostrzegając ducha swego ojca na murach zamku Elsynor: Methinks, I see.. Where? Im my mind’s eyes...

Ale do Elsynoru mamy dość daleko, zresztą źle się dzieje w państwie duńskim, skupmy się więc na tym, co tu i teraz. Jakby pogoda była dobra – a nie jest, właśnie na północy widać ciemne, opasłe brzuchy chmur – to łatwo byłoby zobaczyć odległą jakieś 50 km stąd Mont Ventoux. Nazwę tłumaczy się zwykle jako „Góra Wiatrów” co niewątpliwie jest słuszne, bo każda góra jest siedliskiem wiatru. Ale po prowansalsku nazywano ją Ventor, co wywodziło się od celtyckiego vent, które to słowo oznaczało po prostu górę. Góra o nazwie „Góra” po prostu, a Ventoux to już francuska reinterpretacja. Przypomina mi się jak kilka lat temu rozszyfrowywałem nazwę jaskini w innej górze – Mont St. Victoire. Jaskinia nosiła nazwę Gouffre de Garagaï, co okazało się również tautologią: prowansalskie Garagaï znaczy to samo co francuskie gouffre, czyli przepaść, studnia, jaskinia bez bocznych korytarzy, awen.

Ale wznosząca się na 1912 m n.p.m. Mont Ventoux to góra ważna dla Prowansji, choćby dlatego, że jako pierwszy zdobył ją Petrarka w 1336 r., stając się w ten sposób pierwszym alpinistą, który wspiął się na nią, dlatego że jest. A alpinista także i dlatego, że góra ta jest najwyższym szczytem masywu Baronnies w Alpach Południowych. Warto było na pewno, bowiem ze szczytu widać zarówno Morze Śródziemne, jak i najwyższe szczyty Alp oraz Pirenejów. Wieje okropnie, niekiedy do 300 km na godzinę. Ale kto by się tam dzisiaj wspinał! Na sam szczyt prowadzi kilka dróg dojazdowych, w dodatku kilkakrotnie poprowadzono tędy trasę prowansalskiego etapu Tour de France. Podjazd na odcinku ok. 20 km pokonuje 1600 m deniwelacji, ze średnim nachyleniem ponad 7,5 %. W 1967 r. w czasie podjazdu tuż przed szczytem zmarł na serce angielski kolarz, mistrz świata Tom Simpson, zaś w 1970 r. na mecie na szczycie Mont Ventoux zasłabł Eddie Merckx, późniejszy zwycięzca Tour de France.

Na szczęście nas czeka jeszcze tylko krótka droga do hotelu. Autokar stoi na parkingu, skąd jest świetny widok na most, ale poza kilkoma dorosłymi z naszej grupy nikt nie fotografuje. Zakwaterowujemy się w „Etapie”, szybka kąpiel i zbieramy się na kolację. Nasz hotel położony jest tuż poza murami miejskimi, stosunkowo niedaleko od dworca kolejowego, ale mimo to jest zacisznie i przyjemnie. Kolacja w dość zatłoczonej restauracji. Przyjemnie jest na chwile usiąść i porozmawiać, bez konieczności zwracania uwagi na historyczne czy literackie konteksty. Ale słuchając gwaru rozmów, podsłuchując rozmowy kelnerek jakoś słyszę tylko francuski: nikt nigdzie nie mówi po prowansalsku, nie ma też – tak jak widziałem to w Nicei – dwujęzycznych napisów z nazwami ulic czy sklepów. Mówią głośno, wyraźnie, z charakterystycznym „r” – mniej drapiącym gardło niż w Paryżu. Przypomina mi się najpiękniejsza piosenka o Prowansji:

Oui, j'ai gardé l'accent

qu'on attrape en naissant

du côté de Marseille

C'est l'ail du potager,

l'huile de l'olivier,

le raisin de la treille

C'est le micocoulier

où jouent les écoliers,

Qu'une cigale égaye.

Quand la mer de Pagnol en retenant ses vagues

S'endort en rêvassant

Et rêve d'un marin qui lui passe la bague

La mer à notre accent !

Quand le vent de Mistral décoiffe les marchandes

Jouant au Tout Puissant

Et qu'il nous fait le ciel plus bleu que la lavande

Le vent à notre accent !

Oui, j'ai gardé l'accent

qu'on attrape en naissant

du côté de Marseille

C'est le mas paternel,

aux murs couleur de miel,

aux tomates vermeilles

C'est la tuile du toit,

comme un peu de patois

que le soir ensoleille

Quand la nuit de Daudet aux moulins met des voiles

Qui tournent en crissant

Et que ça grouille au ciel des millions d'étoiles,

La nuit à notre accent !

Quand l'été de Giono revient en transhumance

Et que les estivants, imitent en riant

Le parler de Provence,

Le monde à notre accent !

Oui, j'ai gardé l'accent

qu'on attrape en naissant

du côté de Marseille,

C'est l'accent du clocher,

la Noël des bergers

dans la nuit des merveilles.

C'est l'orgueil provençal,

la gloire de Mistral,

C'est l'accent de... Mireille !

Tak, zachowałam akcent, który mam od czasu gdy się urodziłam koło Marsylii. To czosnek z warzywnika, oliwa z oliwek, rodzynek z winnicy, to wiąz, pod którym bawią się uczniowie, gdzie gra cykada...

Kiedy morze Pagnola* wstrzymując swe fale zasypiaja w marzeniach i śni o żeglarzu, który mu ofiaruje pierścionek – morze ma nasz akcent!

Kiedy Mistral* psuje fryzury przekupek bawiąc się we Wszechmogącego i sprawia, że niebo jest bardziej niebieskie niż lawenda – wiatr ma nasz akcent!

Tak, zachowałam akcent, który mam od czasy gdy się urodziłam koło Marsylii. To dom rodzinny, ze ścianami koloru miodu, z suszonymi pomidorami, z dachówkami na dachu, jak szczypta gwary, która rozświetla wieczór...

Kiedy noc Daudeta* kładzie się na skrzydła wiatraków, które kręcą się skrzypiąc i poruszają w niebie miliony gwiazd – noc ma nasz akcent!

Kiedy lato Giona* powraca z redykiem owiec i gdy letnicy próbują dla żartu mówić po prowansalsku... - świat ma nasz akcent!

Tak, zachowałam akcent, który mam od czasy gdy się urodziłam koło Marsylii. To akcent dzwonnicy, Bożego Narodzenia, pasterzy w nocy cudów, to duma prowansalska, chwała Mistrala*. To akcent... Mireille!

Marcel Pagnol (1895-1874), dramaturg, pisarz i filmowiec francuski, autor Trylogii Marsylskiej i adaptacji filmowej „Listów z mojego młyna” prowansalskiego pisarza A.Daudeta. Prowansalczyk.

Mistral – chłodny, silny wiatr północny, a zarazem nazwisko wybitnego pisarza prowansalskiego, Frédèrica Mistrala (1830-1914), który przyczynił się do reaktywowania języka prowansalskiego i dokonał jego kodyfikacji. Prowansalczyk.

Alphonse Daudet (1840-1897), pisarz i publicysta francuski, autor „Listów z mojego młyna” osadzonych w realiach prowansalskich oraz prasowych felietonów „Kroniki prowansalskie”. Prowansalczyk.

Jean Giono (1895-1970), pisarz francuski, mieszkający w Prowansji i piszący o tym kraju. Jest m.in. autorem powieści „Le mulin de Pologne”, która wbrew pozorom nie ma niczego wspólnego z Polską... Prowansalczyk.

Nie pasuje mi tu w tłumaczeniu to słowo „akcent”, bo  w zasadzie o wymowę chodzi, specyficzne brzmienie, to mówienie beng zamiast bien, peng  zamiast pain, oue zamiast oui... Ale jak pozmieniam, to będzie jeszcze gorzej... Może ktoś pomoże?

Dlaczego akurat tu wspominam Mireille Mathieu? Cóż, Mireille to jeden z kwiatów Awinionu – ta następczyni Edith Piaf tutaj właśnie (a nie koło Marsylii) urodziła się 22 lipca 1946 r. Stąd pochodził także jeden z najwybitniejszych kompozytorów francuskich, Olivier Messiaen.

Zamawiam pastis, oczywiście, ale aperitif jest inny niż ten przed dwoma laty – taki sam, jak wówczas w samo południe na Place d’Horloge, jednak smakuje znacznie gorzej. Za dużo lodu? Za bardzo zmęczony jestem? A może drugi raz zawsze smakuje gorzej... Do obiadu bierzemy jakieś kompletnie nie markowe, lokalne rosé, taniutkie i pyszne.

Deszcz, choć nadal wisi w powietrzu, jednak wciąż nie pada. Jutro czeka nas mnóstwo atrakcji, więc ktoś rzuca hasło, by pójść do sklepu i kupić bagietek z serkiem na drogę. My mamy jeszcze krajowe pieczywo, więc idziemy sami na spacer. Zmrok zapada tu o wiele później niż w Polsce, więc mimo zbliżającej się godziny dziewiątej, jest całkiem jasno. Powoli zaczynam się orientować w plątaninie uliczek, zresztą dobra informacja i prosty układ przestrzenny nie pozwalają na zgubienie się. Pokazuje się niesamowicie podświetlony niewielki pomnik Frédèrica Mistrala, prowansalskiego poety, który w 1904 r. otrzymał literacką nagrodę Nobla za twórczość w języku lokalnym, i który w znacznym stopniu przyczynił się do tego, że prowansalski znów jest językiem żywym, że uczą go szkołach i ma własną literaturę pisaną – choć, po prawdzie akurat w Awinionie tego nie widać.

Niedaleko stąd, przy skrzyżowaniu ulicy Mistrala z Labourer, zobaczymy dwa dni później ciekawe muzeum Fundacji Angladon-Dubrujeaud, prezentujące kolekcję dzieł sztuki z przełomu XIX i XX wieku, zebranych przez paryskiego kreatora mody Jacquesa Douceta. Przez budzące się dopiero do życia około 8 rano miasto, sami mocno zaspani, przyjdziemy tutaj, by obejrzeć prace Degasa, Maneta, Sisleya i Cézanne’a, kilka dzieł Picassa, Różową bluzkę Mogidlianiego oraz Wagony kolejowe van Gogha – jedyne dzieło tego mistrza znajdujące się w Prowansji. To doprawdy niesprawiedliwe – przecież tyle tu namalował pięknych rzeczy! Muzeum należy do fundacji, prowadzonej przez spadkobierców Douceta i z tej właśnie rodziny jest sympatyczna pani kustosz, która specjalnie dla nas przyszła tak rano, na kilka godzin przed oficjalnym otwarciem muzeum (zwykle od 13.00), dzięki czemu mamy całą kolekcję dla siebie. Piękna ekspozycja, choć muzeum dość nowe (otwarte w 1996 r.) i jeszcze nie okrzepłe w tradycji. Odnoszę wrażenie, że nie bardzo wiedzą czy bardziej chwalić się tym co mają teraz, czy tym, co mogliby mieć, gdyby okoliczności nie zmusiły rodziny do wysprzedaży niektórych dzieł...

Zapewne w tej galerii drogich nieobecnych pierwsze miejsce przypada najsławniejszemu może dziełu Picassa Panny z Awinionu. Jacques Doucet cieszył się posiadaniem tego dzieła od 1924 r. aż do śmierci w pięć lat później. Jego spadkobiercy w 1937 r. sprzedali obraz, który znalazł się w Nowym Jorku, w słynnym MoMA (Metropolitan Museum of Modern Art). Teraz pewno bardzo żałują, ale z drugiej strony - pieniądze za Picassa i Braque'a (bo jego też sprzedano za ocean) pozwoliły uratować resztę i założyć muzeum. Cóż - jak wiadomo obraz Les Demoiselles d'Avignon  nie pokazuje panienek z tego Awinionu, w którym teraz jesteśmy. Namalowany w Paryżu, nawiązuje do młodzieńczych przygód Picassa w pewnym przybytku uciech w Barcelonie, który znajdował się przy ulicy carrer d'Avinyò. Jest na nim pięć kubistycznie przedstawionych prostytutek (początkowo towarzyszyło im dwóch panów, przystępujących właśnie do realizacji transakcji, ale namówiony przez przyjaciół Picasso ograniczył się do sceny wyłącznie żeńskiej... Można pęknąć ze śmiechu, jak czyta się uczone rozprawy o tym, że ów obraz jest kubistyczną wersją "Sądu Parysa"....), a obraz uważany jest za jeden z najważniejszych w historii sztuki współczesnej. Jednak władze prowansalskiego Awinionu starannie informują na oficjalnej stronie miasta, że dzieło to nie ma nic - poza nazwą - wspólnego z "naszym" Awinionem. Innymi słowy - ten burdel to nie u nas... Ale pewno ani obywatele, ani mer papieskiego miasta nie mieliby nic przeciwko temu, by można było cofnąć decyzję z 1937 r. i żeby pięć wygibanych niewiast swawolnych wisiało w awiniońskim Musée d'Angladon...

Wąskie uliczki po zachodniej stronie Pałacu Papieży doprowadzają nas do Mostu Świętego Benezeta. Ładnie oświetlony, prawie bez turystów wygląda na to, czym w istocie jest – modelem naszego niedokończonego życia, z błazeńską czapką gotyckiej kapliczki św. Mikołaja na romańskim korpusie.

Jednak miasto nad Rodanem ma swój wielki urok. Starannie odsuwam od siebie świadomość tego, że to duża, nowoczesna aglomeracja, 175.000 mieszkańców, poza terenem w obrębie murów ma jeszcze cztery duże, nowoczesne i dość brzydkie dzielnice, że jest wielkim centrum komunikacyjnym i przemysłowym. W lipcu pęka w szwach z powodu międzynarodowego festiwalu teatralnego, ale może warto wczesną jesienią? Może w czasie festiwalu jazzowego, albo festiwalu filmów niezależnych? Od trzeciego pobytu pewno już by można się nazywać bywalcem Awinionu... Czy nadal jestem zakochany w Awinionie? Pewnie, bo po francusku Avignon to elle, rodzaj żeński...

Bulwar nad Rodanem jest - jak większość tutejszych ulic - wysadzany platanami, które niesamowicie wyglądają w świetle latarni. Zapada noc, Powoli, wzdłuż ukwieconych trawników nad Rodanem, przy świetnie utrzymanych murach miejskich (co krok pustawe, darmowe parkingi...) wracamy do hotelu. Zaczyna padać deszcz.

Dalej