Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
7. Plażowa pigułka historii
15 czerwca, poniedziałek,
zaczyna się nowy tydzień. Kąpiel, kawa, herbata, śniadanie i powoli wyruszamy na
plażę. Rytuał jak wszędzie: ja w cieniu pod p
arasolką, Michał w słońcu na
smażalni, Renatka trochę tak i trochę tak. Co do mnie – kąpię się dwa-trzy razy,
w przerwach wysycham i rozglądam się po okolicy.
Ani to, co widzę w zasięgu wzroku, ani później, w czasie wojaży samochodowych
wzdłuż i wszerz wyspy, nie pozwala wyobraźni rozhulać się za bardzo i wyobrazić
sobie tego, o czym piszą historycy, w tym słynny Herodot. Nad Eginą najpierw
panowali kreteńscy Minojczycy, potem, swoje załogi wojskowe i swój handel
osadzili tu Mykeńczycy. To z Eginy wywodził się nie tylko Achilles (choć nie
tutaj się urodził), ale i Ajaks Wielki, syn Telemona, który był księciem Eginy.
On też był jednym z najdzielniejszych wojowników pod Troją. W Katalogu
okrętów w Iliadzie Homera Egina wysyła pod Troję wojska razem z siłami Argolidy,
pod dowództwem króla Diomedesa. Ach, jak o spotkaniach Diomedesa z Heleną
pięknie pisze pani Coleen McColough…
Od Herodota wiemy, że gdy Dorowie podbili Peloponez, zdobyli też potężne,
mykeńskie miasto Epidauros. Ale nie zniszczyli go, tylko utworzyli tam swój
ważny ośrodek. A w toku dalszych podbojów dorycki już Epidauros w latach 950-900
p.n.e. skolonizował Eginę, gdzie od wieków mieszkali nieliczni przybysze z Azji
Mniejszej (wykopaliska potwierdzają też wczesne wpływy kulturowe i demograficzne
z Cyklad i Krety). Już sto lat później Egici (jak piszą niektórzy) w
znaczniej mierze pochodzący z Epidaurosu, zrzucili jarzmo suwerena i
uniezależnili się od metropolii.
W VII w. p.n.e. mała Egina stała się prawdziwą potęgą morską i ekonomiczną,
wykorzystującą przede wszystkim swoje dogodne położenie między Attyką a
Peloponezem. Za żeglugą poszedł korzystny handel – mieszkańcy Eginy prowadzili
rozległe interesy z kreteńską Kidonią (dziś: Chania), Egiptem i Fenicją.
Egińczycy mieli nawet swoje stałe stoiska na emporium, czyli bazarze w
egipskim Naukratis w delcie Nilu – jako jedyni Grecy. A przed 700 r. p.n.e. na
Eginie – w pierwszym miejscu cywilizacji zachodniej – zaczęto wybijać własną
monetę. Stater eginecki (jeden egzemplarz, właśnie z 700 r. p.n.e.,
znajduje się w
Bibliotece Narodowej w Paryżu), wykonany z elektrum, czyli
stopu złota i srebra, miał wybity wizerunek morskiego żółwia caretta,
świętego zwierzęcia Afrodyty, ważył 12,2 grama i w VII w. p.n.e. został przyjęty
jako standard w świecie greckim, dzielił się na dwie drachmy, mające po 6,1 gram
srebra. W V w. egińskie drachmy miały na awersie wizerunek żółwia lądowego, a na
rewersie – napis AIG(ina) i wizerunek delfina.
Potęga morska i ekonomiczna Eginy z biegiem lat wywołała gniew Aten, co
skutkowało blisko stuletnimi potyczkami, które Herodot nazwał polemos
akeryktos, wojną niewypowiedzianą, która trwała od końca VI aż do połowy V
wieku p.n.e. Egina przystąpiła do sojuszu ze Spartą i początkowo na morzu
wygrywała ze słabą wówczas flotą ateńską, ale z biegiem czasu Ateny zyskiwały
przewagę. Przed bitwą pod Maratonem, w 491 r. p.n.e. Egińczycy zawarli pakt z
królem Persów Dariuszem, w zamian za co uzyskali przywilej wolnego handlu na
terenach podbitych przez Persję. Ale kiedy kolejna wojna perska, w której z
gigantyczną armią ruszył na zachód następca Dariusza, jego syn – Kserkses,
zagroziła całej cywilizacji helleńskiej – sytuacja uległa zmianie. W Koryncie
doszło do powołania sojuszu obronnego najważniejszych greckich polis, a
będąca autorytetem militarnym Sparta wymusiła pogodzenie się Aten i Eginy. 
Jak wiemy, zwycięstwo pod Salaminą odnieśli Grecy, a potocznie uznaje się to za
zasługę ateńskiego wodza Temistoklesa, który w zasadzie stworzył nowoczesną
flotę ateńską i zamknąwszy Persów w cieśninie salamińskiej, zmusił ich do
ucieczki. A wtedy – pisze Herodot – okręty z Eginy sformowały linię na pełnym
morzu i polowały na uciekające statki wroga, odcinając im odwrót i to właściwie
ich załogi doprowadziły do masakry Persów. Przez długi czas to właśnie
Egińczykom wyrażano wdzięczność za odwagę i sprawność ich wojsk, a potem,
oczywiście, Ateny zawłaszczyły całą sławę.
Zawłaszczyły też Eginę. W 451 r. p.n.e. kruchy antyperski sojusz już nie był
potrzebny i wybuchła, tląca się już od przynajmniej dziesięciu lat w postaci
licznych prowokacji, pierwsza wojna peloponeska, której głównymi antagonistami
były Ateny i Sparta. Wiedząc o dawnych sojuszach Egińczyków ze Spartanami, Ateny
prewencyjnie zajęły Eginę. Pierwsza wojna skończyła się rozejmem, który szlag
trafił po 20 latach (miał obowiązywać lat 30).
W 431 r. p.n.e., wybuchła II wojna peloponeska. Ateńczycy, mając pewność, że
dawne animozje ożyją i Egina znów sprzymierzy się ze Spartą przeciwko nim,
najechali wyspę i dosłownie oczyścili ją ze wszystkich mieszkańców i wprowadzili
swoich kolonistów. Egińczycy jako uchodźcy osiedli na pograniczu Argolidy i
Lakonii, ale i tam ich Ateńczycy najeżdżali i zabijali. Ci, którzy przeżyli, po
wojnie peloponeskiej wrócili pod opieką Spartan na swoją wyspę. Jakoś ułożyli
się z kolonistami ateńskimi, którzy nazywani byli wdzięcznym terminem
kleruchowie – od greckiego
κληροῦχος, klēroukhos, dosłownie „właściciel losu”.
A potem dzieje Grecji były coraz bardziej jednolite, bo po wojnach peloponeskich
właściwie skończył się okres polis, miast-państw na tym terenie. I Egina
dzieliła losy wszystkich Hellenów. Podbijają ją Macedończycy, Pergamon i Rzym.
Wspólnota chrześcijańska powstała tu podobno już w I w. n.e.
Po podziale Cesarstwa Rzymskiego w 395 r. Egina trafia do Bizancjum, doznaje
wielu krzywd od Arabów, nękają ją najazdy berberyjskich piratów, a po czwartej
krucjacie w 1204 r. dostaje się w ręce Wenecjan. Po pierwszej wojnie Wenecji z
Turcją Egina zostaje przy Serenissimie i jest zarządzana przez
argolidzkie Nauplio, wówczas ważny ośrodek wenecki. Ale w 1537 r. sułtan
Sulejman wypowiedział wojnę Wenecji, a jego admirał, nasz dobry znajomy z innych
wysp Hayreddin Barbarossa opanował i zniewolił Eginę. A potem było już tak, jak
w całej Grecji: Turcja, znów Wenecja, znów Turcja, powstania i powrót
niepodległości.