Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
21. Jeszcze raz Pitagoras

O Pitagorasie porozmyślam za chwilę, w cieniu, bo tu się długo nie da wytrzymać:
mam wrażenie, że staruszek z palcem zaraz się odklei od postumentu i zwali się,
razem ze mną, do morza. Wracamy do podcieni, Renata wyszukuje jakąś
najfajniejszą tawernę z widokiem na morze i daleki stąd pomnik, ocierając pot z
czoła przeglądamy kartę. Nareszcie trafia mi się mój ulubiony swordfish,
a że rybka, nawet miecznik, lubi pływać, to jako zupę dnia zamawiam piwo Mamos.
Renata to co zwykle, czyli kalmary, Michał jak zwykle, eksperymentuje, tym razem
biorąc jakieś warzywa z gyrosem z jagnięciny.
Pitagoras… Sporo starszy od tyrana Polikratesa, ale przez pewien czas żył pod
jego panowaniem. Urodzony tu, na Samos, podobno doświadczał prześladowań ze
strony Polikratesa, skutkiem których nawet ukrywał się w jaskini w wysokich
górach, ale to raczej tylko legenda, bo z drugiej strony opowiadają, że był
uczniem Talesa z Miletu, a więc raczej przez jakiś czas przebywał w Karii, bo
nie przypuszczam, żeby Tales dojeżdżał na Samos, by Pitagorasowi udzielać
korepetycji. Potem ponoć pojechał do Egiptu uczyć się u tamtejszych mędrców. Był
ponoć w Egipcie przez 22 lata, potem jeszcze 12 lat w Babilonii, wrócił na Samos
w wieku 56 lat, skonfliktował się z tyranem i czmychnął do Krotony we włoskiej
Kalabrii, gdzie dopiero założył swoją słynną szkołę, zajmującą się raczej
filozofią i praktykowaniem pogody ducha, niż matematyką.
Zresztą nam się Pitagoras kojarzy głównie z matematyką, tymczasem zdaje się dla
niego właśnie filozofia, etyka i muzyka były najważniejsze. Jest Pitagoras
prawdopodobnie twórcą samego pojęcia filozofia – podobno, gdy po powrocie
z Egiptu ktoś nazwał go mędrcem, miał powiedzieć, że mędrcy to są w
Egipcie, a on był tam tylko miłośnikiem mądrości. To po grecku właśnie znaczy
słowo φιλόσοφος – filosofos. Zajmował się także astronomią i poezją, był
autorem tomu Złotych wierszy, propagował wegetarianizm, a jego szkoła w
Krotonie w Italii zrzeszała ludzi, który nie tylko się u niego uczyli, ale także
uważali go niemal za boga, przez co niekiedy uważano pitagorejczyków za
sektę religijną.
Ale mnie się najbardziej podobają cytaty z jego prac, właśnie tych poetyckich i
filozoficznych. Na przykład: Zły język zdradza złe serce; Tak długo
jak człowiek będzie zabijał zwierzęta, ludzie będą zabijali się nawzajem;
Każde twierdzenie filozofa daje się obalić z taką samą łatwością, z jaką można
go dowieść, nie wykluczając powyższego twierdzenia. I najpopularniejsze:
Muzyka budzi w sercu pragnienie dobrych czynów. To ostatnie jest znane jako
muzyka łagodzi obyczaje…
Idziemy przez miasto w stronę parkingu, po drodze zwiedzając niebieską
uliczkę: śliczny zaułek, który został przez mieszkańców pomalowany na
niebiesko-biało, czyli w narodowe barwy Grecji: są takie ściany i okiennice, na
niebiesko (ale i pomarańczowo) pomalowano nawet kamienne płyty chodnikowe. Przed
domami na niebieskich krzesłach wystawione niebieskie butelki, tylko kwiaty są
różnokolorowe, a wylegujące się pod
Odnajdujemy samochód i jedziemy na południowe obrzeża miasta, gdzie w górze
Kastro wydrążony został słynny tunel Eupalinosa. Ale jest już za późno, żeby
dziś się załapać na wejście – zabytek zwiedza się w kilkunastoosobowych grupach
z przewodnikiem, no i wszystkie wejścia już na dziś są zarezerwowane przez
wycieczki. Radzą nam nazajutrz przyjechać bladym świtem przed 9-tą. Tak zrobimy
– i na razie jedziemy na zachód i pod górę – do klasztoru Megali Panagia.
Założony w 1586 r. przez mnichów Nilosa i Dionizosa, którzy przybyli na Samos z
okolic Miletu (dziś: Turcja), szukając miejsca dla zbudowania pustelni, gdzie
można by się w spokoju modlić. Wędrowali przez wyspę, na krótko osiedli w
okolicach położonej niżej kaplicy św. Jerzego, ale byli tam prześladowani przez
piratów, więc zaczęli szukać w górach bezpieczniejszego miejsca. I w pewnym
momencie zobaczyli tajemnicze światło, wydobywające się spod ziemi. Zaczęli
kopać i znaleźli piękną ikonę Matki Bożej. Zabrali ją do swojego szałasu – i w
nocy ikona zniknęła, wracając do miejsca, w którym ją znaleźli. Gdy powtórzyło
się to kilka razy (motyw, znany z całej Grecji i nie tylko, na przykład z Nowego
Targu też) – uznali to za znak, że Panagia, czyli Wszechświęta
pragnie, by tam jej zbudować kościół. I tak się stało.
Ikona stała się centralnym miejscem kultu – ale trochę nielogicznie, bo
umieszczono ją w zbudowanej wówczas kaplicy poświęconej świętym Apostołom
Piotrowi i Pawłowi. W XVII w. zabudowania klasztoru częściowo strawił pożar,
zniszczona została też cudowna ikona. Ale w 1670 r. wykonano jej dokładną kopię
i znajduje się ona wciąż w klasztorze – nadal w Kaplicy Apostołów.
Wjeżdżamy na rozległy parking dla samochodów osobowych, znajdujący się wewnątrz
ogrodzenia klasztoru. Inny, większy parking, przeznaczony dla autobusów jest
poza ogrodzeniem. Teraz, po południu jest pusto i cicho. Centralnym punktem jest
duża, bizantyjska cerkiew, ale otaczają ją liczne budynki klasztorne. Nieco
dziwi informacja, że w klasztorze przebywa… pięciu mnichów. Widzę dwóch: jeden
wygląda przez okno, wydaje się, że nas obserwuje, drugi właśnie wyszedł przed
kościół i siedzi na ławce na wewnętrznym dziedzińcu, podrzemuje z podwiniętymi
rękawami habitu.
Do głównej cerkwi, zbudowanej według napisu we wnętrzu, w 1593 r. prowadzą
ozdobne łukowate drzwi, obok których zupełnie disneyowskie w stylu malowidło
przedstawia dwóch mnichów – założycieli klasztoru, trzymających wespół-w-zespół
piękny model budowli. Po prawej stronie od wejścia jest wspomniana kaplica św.
Piotra i Pawła, z ową cudowną ikoną Panagii. Przed wejściem – przykryte kopułą
źródło świętej wody. We wnętrzu – drewniany ikonostas, wnętrze pokryte
freskami i miejsce, gdzie mnichowie-założyciele znaleźli ikonę.
W głównym kościele wszystko jest większe i tego wszystkiego jest więcej. Piękne
freski pokrywają ściany i sufit. Obok jest też sklepik, w którym można kupić
miejscowe produkty, głównie miód, herbaty ziołowe, dżemy i powidła oraz oliwę.
Nie bardzo mi się chce wierzyć w tych pięciu zamieszkujących tu mnichów.
Niektórzy (Makłowicz!) mówią nawet o dwóch! Ale cały kompleks jest ogromny,
pewno na parę setek osób… kto to wszystko sprząta? Zwłaszcza, że widziani przeze
mnie dwaj zakonnicy na młodzieniaszków nie wyglądają…
Ale miejsce jest, jak to się mówi, klimatyczne: cisza, spokój, piękne zapachy, w
cieniu krużganków nawet nie odczuwa się upału. Zwiedzanie jest bezpłatne,
klasztor przyjmuje gości codziennie z wyjątkiem wtorków, w dwóch turach: przed
południem w poniedziałek 10.00-13.00, od środy do niedzieli 9.30-13.00 i po
południu 17.30-20.00.
Zbliża się wieczór, wracamy tą samą drogą do Posidonio.
27 sierpnia, czwartek. Zgodnie
z wczorajszą sugestią, rezygnujemy z plaży i skoro świt, zaraz po śniadaniu,
jedziemy do Pithagorio i dalej, a właściwie – wyżej: do tunelu Eupalinosa.
Trochę się waham, czy brać
udział w tej eksploracji: podziemi nie lubię, wejście
jest tak ciasne, że nie wiem, czy się przecisnę, w dodatku początkowo schodzi
się po kamiennych schodach sporo w dół, no i potem wraca się tą samą drogą. A ja
mam klaustrofobię, a mój kręgosłup i kolana – schodofobię.. No, ale jak nie
spróbuję, to nie będę wiedział, czy dam radę czy nie, więc ryzyk-fizyk, idę. Ale
na razie siedzimy pod platanem i czekamy, aż się uzbiera pierwsza grupka
zwiedzających.
Musimy się cofnąć do czasów tyrana Polikratesa, czyli do połowy VI w. p.n.e. Jak
już wiemy, nie był to wzór cnót wszelakich, a jego wojny, podboje i piractwo
obracały przeciwko niemu całe masy sąsiadów i kontrnajeźdźców. Musiał się liczyć
z tym, że w każdej chwili ktoś wyląduje na wyspie, opanuje źródła wody i tym
samym zapewni sobie zwycięstwo. Naziemny akwedukt (wbrew powszechnej opinii, to
nie Rzymianie go wynaleźli, bo już taki na przykład satrapa Asyrii Sennacheryb w
VIII w. p.n.e., sprowadzał sobie (i swoim poddanym, oczywiście) do Niniwy
świeżą, zdrową i zimną wodę z gór odległych o 50 km. Rzymianie wynaleźli tylko
nazwę: aquae ductus
to znaczyło trakt wody, droga wodna. Oczywiście, wiadomo że przy doskonałej
organizacji pracy to oni tych akweduktów w różnych miejscach swojego imprerium
nabudowali całe mnóstwo.
Ale i nasz samijski władca ma się czym pochwalić: ściągnął
do Samos wybitnego architekta Eupalinosa z Megary w Attyce i powierzył mu
zadanie wybudowania akweduktu podziemnego, którego ewentualny wróg nie mogłby
zburzyć czy zatruć. I kolejna rzecz, która z Samos robi miejsce pionierskie: tak
jak Pitagoras był pierwszym człowiekiem, który nazywał siebie filozofem,
tak Eupalinos był jako pierwszy nazywany architektem, od greckiego
archós (ἀρχός),
mistrz, dowódca i téktōn (τέκτων), budowniczy. Stąd architéktōn
(ἀρχιτέκτων) to mistrz budowlany, do którego należało projektowanie, obliczenia
i nadzór nad budową.
Zamysł był taki: najlepszym źródłem wody pitnej, mogącym zaopatrzyć Samos, było
źródło Agiades po północnej stronie góry Kastro. A ówczesne miasto Samos (dziś:
Pithagorio) leży po jej południowej stronie. Zamiast poprowadzić akwedukt
dookoła góry, postanowiono poprowadzić go PRZEZ górę, na wylot. W projekcie
Eupalinosa woda najpierw gromadziła się w płytkim basenie przykrytym kamiennymi
płytami, potem płynęła najpierw płytkim, podziemnym rurociągiem przez prawie 900
m od źródła, potem wchodziła tunelem do wnętrza góry, pokonywała ponad kilometr,
wypływała po drugiej stronie góry i trafiała do miejskich fontann, skąd ludzie
sobie ją czerpali dla potrzeb domowych.
Tunel pod ziemią miał średnicę ok. 180 cm, ale w jego spągu wydrążony był
właściwy kanał o kilkumetrowej głębokości i szerokości jednego metra, w którym
ułożono terakotowe rury o średnicy 25 cm. I to dopiero tam płynęła woda, dzięki
spadkowi ok. 0,6 %. Tunel budowano przez 10 lat, a w budowie zatrudniano jeńców
z terenów podbitych przez Polikratesa, m.in. z Lesbos. Eupalinos zatrudnił dwie
ekipy, drążące tunel od razu z obu stron góry. Ekipy spotkały się w środku.
Wielu współczesnych komentatorów zachwyca się, że różnica w przebiegu wykopu
wynosiła zaledwie 15 cm, na długości 1036 m. To chyba nieprawda: według
współczesnych archeologów, różnica wskutek błędu w obliczeniach Eupalinosa
wynosiła ponad metr w pionie i tyleż w poziomie. W efekcie czego w środku tunelu
jest spory, zauważalny uskok. Akwedukt był w użyciu przez około 1100 lat.
Ale z uwagi na charakter materiału skalnego, nie na całej długości udało się
utrzymać takie same wymiary tunelu: w niektórych miejscach trzeba się bardzo
schylać, bo wysokość nie przekracza 150 cm, i wciągać brzuch. Bo szerokość to
zaledwie 42 cm…
Kanał funkcjonował do czasów rzymskich, kiedy to zbudowano inne ujęcie,
prowadzące wodę do miasta „zwykłym” akweduktem ze źródła Zastano, na północ od
współczesnej wioski Miloi. A nasz kanał służył ja
ko schron, m.in. w
czasie wojen perskich.
Pod platanem zebrało się 10 osób, zaczynamy. Przychodzi przewodniczka, rozdaje
nam plastikowe czepki na włosy, a następnie kaski. Wysłuchujemy informacji
ogólnej po angielsku, wchodzimy.
Wejście emocjonujące, ale to zstąpienie do podziemi jest łatwiejsze, niż
przypuszczałem i nie przypomina zejścia Orfeusza do Hadesu. Stromo i ciasno jest
przez krótki odcinek, ale kiedy spąg się wyrównuje i strop nieco podnosi –
nabieram szwungu i zaraz przywalam głową w sufit, bo jednak w tym miejscu jest
niewiele ponad 170 cm. Kask okazał się przydatny już na początku. Idzie się
częściowo po podłożu skalnym, częściowo po metalowych kratownicach, pod którymi
widać dolną część kanału i płynącą dołem wodę – która w starożytności płynęła
rurami, teraz widać wydostała się na zewnątrz. Wszystko jest oświetlone
elektrycznie, atrakcji specjalnych nie ma, po ok. pół godzinie, zdaje się w
połowie długości tunelu, przewodniczka kończy eskapadę i wracamy tą samą drogą.
Podjeżdżamy jeszcze nieco w bok, gdzie na zboczu tej samej góry usytuowany jest
dawny teatr miejski, pochodzący z okresu hellenistycznego (IV w. p.n.e.),
rozbudowany w czasach rzymskich. Ale z dawnej konstrukcji niewiele zostało, a
jeszcze mniej można zobaczyć, bo kiedy odkryto go w 1996 r. – były tu tylko
resztki budowli, którą w dawnych czasach wykorzystywano jako kamieniołom, gdzie
pozyskiwano materiał budowlany. Przebudowano go w stylu pseudoantycznym, z dużą
okrągłą drewnianą sceną (we współczesnym znaczeniu tego słowa) i widownią na 750
osób. Jednak imprezy, które się tam odbywają, są bardzo interesujące: to przede
wszystkim współczesne adaptacje antycznego teatru greckiego oraz arcydzieła
klasyki światowej (Szekspir!), koncerty muzyki klasycznej, jazzowej i folkowej,
oraz szczególnie interesujące wykłady popularno-naukowe, nawiązujące do
antycznych osiągnięć w dziedzinie matematyczno-fizycznej, filozoficznej,
astrologicznej i astronomicznej. Bilety na imprezy nie przekraczają 5 €, ale
większość wydarzeń jest sponsorowana przez miasto i wstęp jest wolny. Spektakle,
koncerty i wykłady rozpoczynają się o 21.00.
Na budynku przy wejściu do teatru (prawdę powiedziawszy, jest to niewielka
drewniana buda) widzę plakat zapowiadający najbliższy spektakl. Cały jest po
grecku, ale w tytule jest zadziwiająca hybryda: ΠΡΟΜΗΘΈΑΣ vs HOMO… Jest w tym
ciekawa idea…
Teatr usytuowany jest opodal terenów klasztoru pod wezwaniem Panagia Spiliani,
Matki Boskiej Skalnej. Istnieje od przełomu XVI i XVII w. (podobno na miejscu
kościoła z XII w., a ten – na miejscu starożytnego ośrodka kultu) i został
zbudowany najpierw jako mała cerkiewka w miejscu – oczywiście! – odnalezienia
cudownej ikony Matki Bożej, która kiedyś według legendy została rozbita na pięć
części i wrzucona do morza, skąd wielka fala wyrzuciła ją aż tu, do górskiej
groty i obraz sam się posklejał z powrotem. Tradycyjnie do miejscowego mitu
należy to, co wszędzie – ikonę znani lub nieznani sprawcy zabierali stąd i
próbowali umieścić w „lepszych” miejscach, ale ona cudownie wracała z powrotem.
Więc wybudowano tu kaplicę w grocie. W XVIII w. na powierzchni, przed wejściem
do jaskini, zbudowano cerkiew św. Jerzego. Do jaskini schodzi się po 95
schodach, więc zostaję na zewnątrz, podziwiając piękny widok na odległe morze.
Dziś klasztor jako taki nie istnieje, w tym sensie, że nie ma mieszkających tu
mnichów: miejsce jest filią klasztoru z wyspy Amorgos i służy tylko jako obiekt
turystyczny.
Dopiero po południu wskakujemy do morza w naszym Posidonio, tam też
idziemy na kolację do naszej tawerny. Księżyc zbliża się do pełni.