Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
22. Rundka wokół Samos. Γεια σας, jeszcze pewnie tu wrócimy
28 sierpnia, piątek.
Odpoczywamy od zwiedzania zabytków, tym bardziej, że to ostatni nasz cały dzień
na wyspie – której sporej części w zasadzie nie znamy. Postanawiamy więc
objechać ją może nie wkoło, ale trasą, która pozwoli nam zobaczyć miejsca, dotąd
nieznane – zobaczyć choćby tylko z okien samochodu. Drogi na Samos są niezłe,
ale miejsca najdalej wysunięte na południe oraz na zachód, no i sam środek wyspy
mają tylko kiepskie drogi lokalne, nierzadko gruntowe, a miejscowa komunikacja
autobusowa nie wygląda na najmocniejszą stronę tutejszego życia. Tak czy inaczej
– jedziemy. Dokładniej: jedzie Michał, Renatka go pilotuje wspólnie z GPS-em, ja
stanowię rozleniwiony bagaż. Z Posidonio jedziemy dobrze nam już znaną drogą
przez Paleokastro do Pithagorio, stamtąd przez Chorę (jak wieś może się nazywać
Wieś?) wjeżdżamy w głąb interioru: góry, winnice, gaje oliwne, reklamy sprzedaży
miodu i oliwy, wreszcie agrafkowymi serpentynami zjeżdżamy nad południowe
wybrzeże i docieramy do malowniczego miasteczka Marathokampou, w którym tradycje
dawnej wioski rybackiej mieszają się z rosnącą w ostatnich latach renomą coraz
popularniejszego kurortu, którego nadmorska część nosi skrótową nazwę Kampos.
Miejscowość powstała w drugiej połowie XVI wieku, początkowo bezpośrednio nad
morzem, w okolicach osady Loukaika, ale nieliczni osadnicy byli nękani przez
piratów, więc przenieśli się wyżej i założyli miejscowość Marathokampos. Leżała
ona na podgórskiej łące – po grecku κάμπος – gdzie rosły całe łany kopru
włoskiego, po grecku μάραθο, stąd nazwa. Najstarsza część to okolice kościoła
Świętej Paraskiewy, odnotowanego już w 1607 r. – wybudowanego najprawdopodobnie
j
na miejscu świątyni z pierwszych okresów chrześcijaństwa. Pierwszymi osadnikami
byli reemigranci z Chios, którzy kiedyś uciekli z Samos i wrócili tu w połowie
XVI w. Z czasem dołączyli do nich przybysze z Peloponezu, Krety i wysp
Dodekanezu. Obecnie jest to jedna z większych miejscowości Samos, licząca ok.
2500 stałych mieszkańców.
Miejscowość w górnych partiach wspina się na zbocza najwyższego masywu górskiego
Samos – Kerkis, kulminującego w najwyższym szczycie Vigla na wysokości 1440 m
n.p.m.
Historia Samos odnotowuje związki z dwoma świętymi Pawłami. Jeden, ten znany,
św. Paweł z Tarsu, zawinął do miasta Samos (dziś: Pithagorio) ok. 53-58 r., co
wiemy z Dziejów Apostolskich. Był tam zaledwie przez jedną noc,
przypłynął z Chios, a następnego dnia wyruszył do Miletu. Dziesięć wieków późnej
w rejon Marathokampos przybył św. Paweł z Latros, czyli jakby z przeciwnej niż
Paweł z Tarsu strony: Latros (także: Latmos) leży w Azji Mniejszej, dokładnie: w
Karii, 25 km od Miletu. Paweł z Latros, słynący w Karii ze swych mocy
uzdrowicielskich i wygłaszanych dla ludu nauk, któregoś dnia miał dość sławy i
uciążliwej popularności, wsiadł na statek i wylądował na Samos. Według innej
wersji – przybył tu z misją ewangelizacyjną, założył kilka kościołów i
klasztorów, aż przybywszy w rejon góry Kerkis – postanowił tutaj osiąść w
jaskini, którą przekształcił w pustelnię. Ciekawe, że nieopodal, w rejonie tej
samej góry, znajduje się Jaskinia Pitagorasa, w której wielki matematyk i
filozof rzekomo ukrywał się przed grożącymi mu represjami ze strony tyrana
Polikratesa. Nie jest pewne, czy Pitagoras rzeczywiście tu się ukrywał i jak
długo, czy tylko
przebywał tu, by nieco odpocząć od trudów nauczania w Pithagorio, czy może w ogóle to tylko legenda.
W każdym razie znał ją św. Paweł. W zboczu Kerkis są w tej okolicy dwie
jaskinie, które dzieli ok. 70 m w poziomie i kilkadziesiąt metrów pionie (320 m
n.p.m.). W tej niższej mieszkał pustelnik i podobno wraz ze swymi uczniami (nie
wiedziałem, że pustelnicy mieli uczniów…) wybudował we wnętrzu góry kaplicę
nazywaną Panagia Sarandaskaliotissa, Matka Boża od Czterdziestu Stopni – tyle
trzeba pokonać, żeby wejść do jaskini z kaplicą. Od Kampos to 3 kilometry
utwardzoną drogą w głąb lądu, a potem 20 minut pieszego podejścia pod górę, i
jeszcze 40 murowanych stopni prowadzących do kaplicy. Obok – gliniane naczynia,
do których kapie woda ze stropu – mająca, oczywiście, właściwości uzdrawiające.
Stąd do jaskini Pitagorasa idzie się jakieś 70 metrów w skos skały, trzeba
bardzo uważać, podejście jest dość strome, skała krucha, w dodatku idzie się w
pełnym słońcu, między makią. Otwór tej jaskini na wysokości 370 m n.p.m. jest
węższy, a sama grota ciągnie się głęboko w dół i w głąb góry (ma około 80 metrów
długości). Niezbędne buty trekkingowe, a do zwiedzania wnętrza jaskini wymagana
jest latarka, najlepiej czołówka. Za wejściem znajduje się rozległa sala, w
której podobno Pitagoras mieszkał i pracował, za nią zaczyna się długi,
całkowicie ciemny i wąski korytarz, w który lepiej się nie zapuszczać. A
spotkania z uczniami i wykłady miał według legendy Pitagoras mieć w tej drugiej
jaskini, którą ponad półtora tysiąca lat później zagospodarował Paweł z Latros.
Obiad w tawernie w Kampos. Jadałem już w lepszych miejscach. No, ale jadałem też
w gorszych. Jedziemy z powrotem, ale tym razem północną stroną wyspy,
najpierw
do miejscowości o nieco dziwnej nazwie Karlovasi. Naukowcy do dziś się spierają,
od czego ta nazwa pochodzi. Najpopularniejsza etymologia – mocno naciągana, moim
zdaniem – wywodzi ją od dwóch słów tureckich: kar to śnieg, karlı
– śnieżny, zaś ova, także ovası – równina. Śniegu chyba nawet w
tureckich czasach na Samos nie widywano zbyt często, więc – i tu się zaczyna to
naciąganie – podobno chodzi tu o pokrywające się białym kwieciem drzewa, które z
daleka wyglądały jak pokryte śniegiem. Greccy uczeni dopatrują się w tej nazwie
cech eponimu: ma niby pochodzić od imienia pierwszego osadnika, który mógłby się
nazywać Karlovas. Ale istnienie takiego kogoś jest tylko teoretyczną spekulacją.
Trzecia hipoteza wywodzi nazwę miejscowości od samijskiego miana pobliskiej
wyspy Ikaria, którą nazywano Kariova, potem Karlova, no a potem ja sturczono
na Karlovasi.
W każdym razie na pewno nazwa nie ma nic wspólnego z Mieczysławem Karłowiczem…
Teren zasiedlony był tu od starożytności, a w okolicach nadmorskich powstały
trzy odrębne osady, które potem nazywano Paleo-, Neo- i Meseo Karlovasi, które w
1950 r. połączono w jedno miasto. Od XIX w. aż do lat 30. wieku XX powstał tu
wielki ośrodek garbarski, który ściągał pracowników z całej wyspy. Ciekawe, że w
tej nadmorskiej miejscowości przez długi czas nie było portu – zapewne z tego
powodu, że Karlovasi leży nad otwartym morzem, wybrzeże jest narażone na
uderzenia silnego wiatru północnego, powodującego często wysokie fale. Do budowy
portu przystąpiono w 1871 r., a zakończono dopiero po przeszło 30 latach,
tworząc dwa duże mola i solidne wybetonowane nabrzeże. Rozbudowano go w latach
1990-2010. Dziś dopływają tu statki turystyczne, promy lok
alne (z Vathi) i
okolicznych wysp (Ikaria, Fourni, Chios, Lesbos, Mykonos i in.), także z
Pireusu, a nawet Salonik. Jest tu również port handlowy i rybacki.
A samo Karlovasi jest największym miastem Samos: mieszka tu ponad 7300 osób (w
Samos – ok. 6000).
Dość przygnębiające wrażenie robi dawna dzielnica garbarska, przez którą
przejeżdżamy na wschód od głównego portu, nad samym morzem. Dawne garbarnie są
przeważnie opuszczone, straszą kamienne i ceglane fabryki i magazyny skór oraz
tytoniu, z produkcji którego także okolica Karlovasi była słynna. W jednym z
opuszczonych magazynów urządzono Muzeum Garbarstwa – jest to atrakcja dla
wyjątkowych koneserów. Opodal znajduje się Muzeum Folkloru.
Przyjemne wrażenie robi natomiast centrum dawnej osady Neo Karlovasi, z zabudową
przeważnie XIX-wieczną, neoklasycystyczną, gdzie historia dawnej mieszczańskiej,
kupieckiej dzielnicy jest dobrze widoczna. Kilka dawnych kamienic należących
kiedyś do miejscowych notabli dziś zajmuje samijska filia Uniwersytetu
Egejskiego. W jej skład wchodzą w zasadzie dwie uczelnie: Szkoła Nauk Ścisłych,
z Wydziałem Matematyki i Statystyki i Matematyki Aktuarialno-Finansowej oraz
Szkoła Inżynierska, z Wydziałem Inżynierii Systemów Informacyjnych i
Komunikacyjnych. Jest to jedyny kampus studencki na wyspie. Studiuje tu ok. 1000
studentów rocznie.
W dzielnicy portowej warto odwiedzić kościół Świętego Mikołaja (Agios Nikolaos),
patrona rybaków i żeglarzy – monumentalną świątynię z dwiema wieżami i wielką,
niebieską kopułą, zbudowany w 1902 r. Natomiast w rejonie starego miasta (Paleo
Karlovasi) w najwyższym punkcie tej dzielnicy znajduje się XVIII-wieczny kościół
Świętej Trójcy
(Agia Triada). Oba nieco ucierpiały podczas trzęsienia ziemi w
2020 r. i nie zawsze są otwarte z powodów renowacyjnych. W okolicy plaży Potami
znajduje się najstarszy kościół w tej części miasta – XI-wieczna świątynia
Przemienienia Pańskiego (Metamorfosis) – obok którego widać ruiny
XII-XIII-wiecznego zamku weneckiego. Na wzgórzu za miastem jest malowniczy
Klasztor Proroka Eljasza (Profitis Ilias), założony w 1625 r. przez zakonników z
wyspy Chios.
Karlovasi to miasto kontrastów – studentów i mnichów, ruin dawnego przemysłu i
malowniczej starówki, portu, pełnego statków w czasie sezonu letniego i
kontemplacyjnych kościołów i klasztorów. Obok portu znajduje się długa,
kamienisto-piaszczysta plaża z łagodnym zejściem do morza i dobrą infrastrukturą
turystyczną.
Blisko 50 km, jakie mamy do naszego Posidonio, pokonujemy w niewiele ponad
godzinę. Pakowanie odkładamy do jutrzejszego ranka: teraz trzeba wykąpać się w
zatoce, a potem usiąść na balkonie i podziwiać wyłaniający się zza góry Mykale
(1237 m n.p.m., po turecku: Góra Życzeń, Dilek Dağı). Jest pełnia. Może jakieś
życzenie? Mamy, oczywiście, ale zapewne każde z nas inne…
29 sierpnia, sobota.
Żegnamy Posidonio. O 11-tej musimy oddać klucze i się wynieść, samochód trzeba
oddać w Pithagorio do 13-tej, odlot mamy przed 16-tą. Jemy ostatnie śniadanie w
naszej tawernie, w akwarium pojawiła się nowa ośmiornica, więc witamy i zarazem
żegnamy się
z nią, pakujemy się – ciekawe, że zawsze z powrotem wydaje się, że
mamy więcej rzeczy niż tu przywieźliśmy – ale w przypadku mojej walizki jest to
złudzenie: na lotnisku okaże się, że schudła podczas tego tygodnia o półtora
kilo. Mamy jeszcze czas na dokończenie zwiedzania Pithagorio. Parkujemy koło
zamku i Kościoła Przemienienia Pańskiego na darmowym parkingu, a że jest dość
wcześnie, więc udaje się nam znaleźć miejsce, nawet w cieniu.
Podchodzimy na wzgórze i pierwsze kroki kierujemy na cmentarz, usytuowany
malowniczo na nadmorskim klifie. Nekropola jest zupełnie współczesna, słoneczna
i jakaś taka nie bardzo smutna – może to sprawiają nagrobki z jasnego,
miejscowego wapienia. Ale, mimo że godzina jest wczesna, południe – kilka osób z
miejscowej ludności krząta się przy grobach. Obok, w obrębie cmentarza – ruiny
wczesnochrześcijańskiej bazyliki z V-VI wieku. Prawdopodobnie i bazylikę, i
cmentarz oraz kościół i zamek zbudowano na gruzach pierwotnego akropolu.
Po obejrzeniu cmentarza zwiedzamy zabytkowy kościół Przemienienia Pańskiego,
wybudowany w latach 1831-1833, ufundowany jako wotum wdzięczności za wyzwolenie
Samos spod dominacji tureckiej. Przed kościołem stoi pomnik samijskiego bohatera
narodowego, Lykourgosa Logothetisa, leg
endarnego dowódcy podczas greckiej wojny
o niepodległość przeciwko Imperium Osmańskiemu. To on dowodził Grekami, gdy
pokonali oni turecką flotę w cieśninie Mykale w 1824 r. Tuż obok ściany kościoła
jest wąskie przejście na teren zamku, który wzniesiono z rozkazu Logothetisa w
początkach XIX w., na ruinach bizantyjskiej i antycznej świątyni.
Zamek to za dużo powiedziane: z kościołem Przemienienia sąsiaduje na dobrą
sprawę XIX-wieczna wieża obronna, wzniesiona po rewolucji z 1821 r. i po
zwycięskiej bitwie morskiej pod Mycale w sierpniu 1824 r. Ale stoi na szacownym
miejscu: zamek rzeczywiście się tu znajdował, a zbudowano go w VIII w., w
czasach bizantyjskich i rozbudowano w okresie okupacji weneckiej. W czasie wojny
z Turkami mury zamkowe miały 400 m długości, a wzmacniały je wieże obronne,
zespolone w jeden kompleks obronny.
Z murów zamku widać, jak na niedalekim lotnisku lądują samoloty. Ale nie teraz:
nad jedynym pasem αεροδρόμιο jeszcze pusto.
My jednak się zbieramy. Podjeżdżamy pod terminal odlotów, zostaję z bagażami,
Renata i Michał jadą do Aramisa oddać auto. Po chwili wchodzimy do
środka. Do odprawy jeszcze prawie dwie godziny, ludzi w zasadzie nie ma. Na
tablicy odlotów wszystkie rejsy z tego dnia mieszczą się na jednym ekranie –
jest ich może piętnaście. Ale wciąż jest sezon – gdy się skończy, na tablicy
będą dwa-trzy loty, czasem jeden i to w zasadzie tylko do Aten.
Start trochę opóźniony, ledwo odrywamy się od pasa, potężne podmuchy meltemi,
odbijające się od góry Kerkis huśtają samolotem, ale niemiło jest tylko przez
chwilę. Lot trwa dwie i pół godziny (w tamtą stronę – dwie), lądujemy w
Pyrzowicach i na bagaż czekamy godzinę. Ale jest. Dla mnie to zwykle
najprzyjemniejszy moment całej wycieczki: kiedy po rejsie powrotnym okazuje się,
że nasze walizki przyleciały tym samym lotem, co my.
Kilka dni później w Nowym Targu szok termiczny – i koniec lata. I koniec
naszej Grecji 2026.