Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
20. Wodospady i Pitagoras na sucho

25 sierpnia, wtorek.
Przepraszamy się z naszą plażą i dopiero wczesnym popołudniem wybieramy się
na dłuższą wycieczkę krajoznawczą. To niespełna 40 km, ale objeżdżamy całe
północne wybrzeże, jadąc jak co dzień przez ciasne Paleokastro, mijając Samos i
Kokkari, jedziemy przez najdalej na północ wysuniętą część wyspy, wzdłuż
skalistego wybrzeża, które jest zupełnie inne niż znane nam dotąd południowe.
Przede wszystkim zagospodarowanych plaż nie ma tu prawie wcale, albo do morza
schodzą potrzaskane skały, albo na wybrzeżu leżą spore kamienie, a morze jest
bardzo niespokojne: jeśli na południu była flauta i woda jak stół, to
tutaj hula wiatr i pędzą wysokie fale.
Docieramy do ciekawej (także w nazwie) miejscowości Karlovaci, ale jej nie
zwiedzamy, zostawiając to sobie na następny raz. Przed nami zaskakujący obiekt
przyrodniczy – Wodospady Potami.
Trzy kilometry na południowy zachód od Karlovasi parkujemy na poboczu drogi i
wchodzimy w głąb malowniczego wąwozu, biegnącego wzdłuż pełnej wody rzeki
Potami. Nazwa nieco tautologiczna: Ποτάμι to po grecku właśnie rzeka… Cienia na
początku niewiele, choć rosną tu stuletnie platany, jest dość gorąco, ścieżka
powoli się wznosi, docieramy do zamkniętego, ale malowniczego kościółka
Przemienienia Pańskiego, pochodzącego podobno z XI w. (według innych źródeł – z
XIV i to już jest bardziej wiarygodne) i dalej, przez mostek na potoku. Dolina
zwęża się coraz bardziej, aż po pół godzinie dociera się do sporego stawu,
wypełniającego wąwóz. Wypłukała go woda, spływająca wodospadem. Żeby iść dalej,
do następnych wodospadów w górnej części potoku, trzeba przebrnąć przez
sięgającą do pasa zimną jak lód wodę i wspiąć się po skale, co ułatwia
powieszona obok wodospadu, na oko dość zbutwiała poręczówka. Pasjonaci idą
dalej. My postanawiamy uszanować ten zabytek przyrody i go nie deptać. Zwłaszcza
że stawek jest wykorzystywany jako basen i miejsce zabaw dla dzieci na
pontonikach.
Świetny obiad w kiepskiej tawernie obok wejścia na szlak. A propos – szlaku, w
sensie malowanych znaków, nie ma. Obok za to jest plaża, która zmyłkowo też
nazywa się Potami. Kamienista, ale romantyczna z powodu malowniczych form
skalnych.
Zrobiło się późnawo, więc nie eksperymentujemy i wracamy tą samą drogą do
Posidonio, gdzie czujemy się już całkiem swojsko.
26 sierpnia, środa. Położoną
stosunkowo najbliżej nas dawną stolicę wyspy, Pithagorio, odkładaliśmy do teraz.
Do dzisiejszego popołudnia, naturalnie, no bo przecież plaży pod tamaryszkami
nie odpuszczamy. Po 14-tej dopiero lądujemy w Muzeum Archeologicznym. Dokładniej
– ja ląduję, a Michał z Renatą jadą zaparkować auto gdzieś trochę dalej. I samo
muzeum, i okoliczna zabudowa zupełnie swoją architekturą nie skłania do
refleksji nad starożytnością okolicy. Ale to tylko nowoczesny kamuflaż.
Najstarsze fragmenty zabudowań i urządzeń technicznych, które zachowały się do
dziś (m.in. falochron w porcie) pochodzą z VI wieku p.n.e., a sama osada jest o
wiele starsza: pierwsi mieszkańcy pojawili się tu już w XVI w. p.n.e., kiedy to
Samos było kolonią Minojczyków z Krety. Dziwne, ale u Homera Samos jako
wspólnota, walcząca po stronie Achajów w wojnie trojańskiej nie występuje, nie
popłynął pod Troję stąd ani jeden statek, choć w wojnie brał udział Agapenor,
syn legendarnego króla Samos Agajosa, jednak nie jako Samijczyk, tylko jako król
Arkadii na Peloponezie, dokąd wcześniej wyemigrował.
Po Minojczykach przyszli Mykeńczycy, ale długo tu nie zabawili, bo zostali
wyparci przez Karów – mieszkańców Karii w niedalekiej Anatolii, krainy którą
znamy doskonale z historii: to właśnie tam płynął Meander, stolicą był
Halikarnas (gdzie urodził się Herodot, później mieszkający na Samos), a inne
większe miasta Karii też się nam kojarzą: Milet, Knidos, Priene, Kauros.
Kojarzą, ale już z czasów kolonizacji greckiej. Karia sąsiadowała z Jonią i
Lidią, a w czasach, o których mówimy, była sojusznikiem Troi. No więc już
wiadomo, dlaczego Samijczycy nie dołączyli do inwazyjnej floty Agamemnona. To
Karyjczycy gdzieś tak ok. XIII w. p.n.e.
stworzyli na Samos pierwsze zręby
późniejszego Herajonu, bo usytuowali tam świątynię swojej bogini płodności,
którą potem Grecy utożsamili z Herą.
Jeszcze słówko o Troi w kontekście Samos: na przełomie IV i III w p.n.e. wyspą
rządził tyran o imieniu Duris, który był też miłośnikiem historii, Homera i w
ogóle był to tyran-intelektualista. I to on właśnie, jako pierwszy, obliczył,
kiedy wojna trojańska miała miejsce. Według niego, miasto zostało zdobyte w 1334
r. p.n.e. (oczywiście to my tak ten rok nazywamy). Duris badał spisy królów
Sparty oraz listy zwycięzców igrzysk olimpijskich (które zaczęto oficjalnie
spisywać od 776 r. p.n.e.). Porównując, ile pokoleń królów (pokolenie według
niego to 30-40 lat) rządziło przed pierwszymi igrzyskami, doszedł do takiego
wyniku.
Datę tę zweryfikował sto lat później Eratostenes z Cyreny (276-194 p.n.e.),
kierownik słynnej Biblioteki Aleksandryjskiej. Oparł swoje wyliczenia na bardzo
dokładnej, państwowej liście królów Sparty. Cofając się krok po kroku, wyliczył,
że Troja musiała upaść dokładnie 407 lat przed pierwszymi oficjalnymi igrzyskami
olimpijskimi (z 776 r. p.n.e.). Na nasze lata, było to w 1184 r. p.n.e. Dziś na
ogół przyjmuje się, że tzw. Troja VII A, czyli siódma warstwa wykopalisk w
zniszczonym mieście, upadła około 1200-1180 r. p.n.e.
Skoro tak nas zniosło w stronę nauki, no bo na Samos to oczywiste, to jeszcze
słówko o tym Aleksandryjczyku Eratostenesie. Otóż gościu był absolutnie
genialny: oczywiście wiedział, jak wielu Greków, że Ziemia jest kulą. I
postanowił zmierzyć jej obwód. I zrobił to, przy pomocy kija i cienia. Zmierzył
mianowicie długość cienia rzucanego w południe w czasie przesilenia letniego w
dwóch miastach Egiptu: Aleksandrii i Asuanie (wówczas: Syene). Otóż w Asuanie
cienie nie ma w ogóle, bo słońce stoi w zenicie. W Aleksandrii słońce rzucało
cień, i sama ta różnica już była dobrym dowodem na kulistość Ziemi. Potem
obliczył kąt, pod jakim padają promienie słoneczne: 7,2 stopnia. Obwód całej
ziemi to oczywiście 360 stopni. Podzielił 360 przez 7,2 i wyszło mu dokładnie
50. Czyli obwód ziemi jest 50 razy większy od odległości między Aleksandrią a
Asuanem. Wynajął mierniczych, którzy przeszli pieszkom tę odległość i
wyszło im 5000 stadionów, co pomnożył razy 50 i wyszło mu, na nasze, 39
375 kilometrów. A dziś przy pomocy satelitów wiemy, że to 40 075 kilometrów…
Czyli Eratostenes, wychodząc z biura tylko na podwórko z kijem w ręku
pomylił się w stosunku do najnowocześniejszych badań o niecałe 2 procent… I jak
tu nie cenić Greków, i tych przy granicy tureckiej, i tych w Egipcie…
Michał, inżynier, mówi, że to starożytny fejk, że przy takich narzędziach
i takim sposobnie liczenia Eratostenes musiał popełnić jakiś błąd, choćby mały,
no a przy operowaniu tak wielkimi liczbami, malutki błąd urasta do olbrzymich
rozmiarów. Możliwe, nie umiem sprawdzić, kiedy i gdzie owa wymierzona przez
Aleksandryjczyka wielkość pojawia się po raz pierwszy.
Uporządkujmy najpierw nazwy: początkowo miasto Pithagorio nazywało się tak jak
wyspa i tak jak obecna stolica administracyjna – Samos. W XIII wieku, kiedy nad
regionem panowali Wenecjanie, nazwę zmieniono na Tigani, co podobno pochodzi od
włoskiego dogana, oznaczającego stację celną. No i na koniec w 1955 r.
nazwę zmieniono na Pithagorio, dla uczczenie największego obywatela Samos,
Pitagorasa.
Pitagoras żył w latach 572-497 p.n.e., mniej więcej. A więc w czasach
największej świetności Samos, kiedy wyspą rządził okrutny tyran Polikrates,
którego imię jest jednocześnie określeniem funkcji, bowiem znaczy po grecku
bardzo potężny. No i taki był: tyran, łobuz, doszedł do władzy w wyniku
rodzinnego zamachu stanu, potem pozbył się współzamachowców (notabene własnych
braci) i stał się najpotężniejszym i najbogatszym władcą Morza Egejskiego, co
brało się z zainwestowania w silną armię oraz wielką flotę i wykorzystania tejże
do zorganizowania bardzo dochodowego piractwa. Podbił Jonię i początkowo
lawirował też dyplomatycznie, zawierając sojusze z Egiptem i Persją. Prowadził
też wielkie roboty na samej wyspie – najpierw wybudował potężny falochron,
chroniący wojskowy port w Samos (czyli dzisiejszym Pithagorio), chcąc zapewnić
sobie przychylność bogów, rozbudował świątynię Hery, tworząc w niej największe
miejsce kultu w Grecji, kazał też wybudować podziemny akwedukt, zaopatrujący
stolicę w zdrową i zabezpieczoną przed zatruciem i zatamowaniem wodę. W ogóle
miał same wady: był silny, bogaty i sprzyjało mu szczęście. Ostrzegano go, że
jak ktoś ma za dużo szczęścia, to bogowie go ukarzą, żeby sobie nie myślał.
Chcąc skłonić do życzliwości najpotężniejszego boga mórz, Posejdona, Polikrates
w otoczeniu kapłanów wrzucił do morza kosztowny sygnet, specjalnie dla niego
wykonany przez słynnego architekta i rzeźbiarza, Teodorosa z Samos. Parę dni
później na jego stole pojawiło się danie z dużej ryby, złowionej w okolicy – i w
jej brzuchu znalazł się ów pierścień. Interpretowano to albo jako wyraz sympatii
Posejdona dla tyrana, albo jako gniewne odrzucenie ofiary.
Wiemy to wszystko od Herodota, który uciekłszy przed własnym tyranem z
Halikarnasu, sto lat później zamieszkał na Samos i wszystko o sławnym wciąż
Polikratesie opisał. Sporo pisał też o najsłynniejszym mieszkańcu Samos. Ale
Pitagorasem zajmiemy się później, bo właśnie Renata i Michał wrócili z parkingu,
kupują bilety (po dyszce) i idziemy do muzeum, gdzie oglądamy to co zawsze:
potłuczone skorupy, figurki, zabawki i broszki, poobtłukiwane figury. Zwraca
moją uwagę rysunek gęsi, nad którą umieszczono swastykę. Przypomina mi się
kaczka ze swastyką, jaką widziałem w Muzeum w Heraklionie…
Po opuszczeniu klimatyzowanego muzeum upał wydaje się jeszcze większy. W dość
ospałym tempie schodzimy do dzielnicy portowej i tam, przemykając pod markizami
i parasolami restauracji, które stoją jedna koło drugiej wzdłuż wybrzeża,
docieramy do wcinającego się w zatokę Tigani trójkątnego mola, zakończonego
latarnią morską. Trójkąt jest tu jak najbardziej na miejscu: centralne miejsce
na tym sztucznym cyplu zajmuje ciekawy pomnik Pitagorasa, jedynego Greka,
którego znają – no, znali – wszyscy uczniowie podstawówek na całym świecie. Ja
też, nie pamiętam w której klasie – teraz jest to siódma, niekiedy ósma klasa.
Ale tę formułkę powinien kiedyś znać każdy – suma kwadratów przyprostokątnych
równa się kwadratowi przeciwprostokątnej, czyli a2+b2=c2…
Tutaj, na rzeźbie autorstwa Nikosa Ikarisa, ustawionej w tym miejscu w 1988 r.
jest niejako kwintesencja tego twierdzenia: sama postać Pitagorasa, z ręką
wzniesioną ku niebu, stanowi jedną przyprostokątną, drugą jest podstawa pomnika,
zaś przeciwprostokątną jest wielka, pochylona metalowa belka, pokryta – podobnie
jak podstawa – rozmaitymi symbolami. To, że Pitagoras na pomniku pokazuje
wskazującym palcem niebo, ma się odnosić do jednego z jego aforyzmów: Trudno
jest iść przez życie wieloma drogami jednocześnie. Interpretuję to tak, że
jedyna droga, jaką powinniśmy podążać, to droga wzwyż. Do nieba? Hm, Rzymianie
jednak przestrzegali, że droga do gwiazd wiedzie przez trudy, a może i
cierpienie: per aspera ad astra…
