Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

Mapa2. Ateński playboy

13 czerwca 2026, sobota. Rano budzi nas gwar ulicy. Nasza ulica Patision nie jest może specjalnie wielka, ale niedaleko jest popularny plac Omonia, a paręset metrów dalej – słynny plac Syntagma, plac Konstytucji, który wszyscy znają z paradnej (dla mnie – okropnej!) zmiany warty przed budynkiem greckiego parlamentu. Samochodów sporo, ulicą jeżdżą nawet trolejbusy, które dla mnie są jakimś zabytkiem minionej epoki. Akropol rankiem wydaje się nieco odleglejszy niż wieczorem. Przypuszczam, że przysłania go coraz większy smog. W stolicy mieszka (w zespole miejskMetroim) prawie 3,5 miliona Greków i z milion cudzoziemców, przeważnie nielegalnych imigrantów. A cała Grecja ma jakieś 10 milionów mieszkańców. Czyli z grubsza rzecz biorąc, 10 procent obywateli Hellady mieszka w stolicy. To oczywiście niewiele znaczy: do tego trzeba dołożyć 7-8 milionów turystów, którzy rocznie odwiedzają Ateny.

Skoro już mowa o statystyce – Grecja, mająca mniej niż jedną trzecią populacji Polski, ma 131 957 km² powierzchni. Polska – 313 933 km². W Atenach będzie tłoczno, ale już niebawem w innych, pobliskich rejonach – przestronnie. Zdarzy się nam jechać przez wiele kilometrów bez śladu zabudowań, przy minimalnym ruchu samochodowym.

Śniadanie w restauracji hotelowej na parterze, szwedzki stół bardzo obfity i różnorodny, ale nie objadamy się, bo dzień zapowiada się upalny, a droga przed nami długa i co gorsza – nie bardzo wiem, dokąd w sumie dojdziemy. Na razie niedaleko – do placu Omonia, gdzie zjeżdżamy do metra. Kupujemy w automacie bilety całodniowe (4,10 €), dojeżdżamy do stacji Monastiraki i najpierw witamy się z mosiężnym pomnikiem mitycznego władcy miasta, Tezeusza. Klasycystyczna rzeźba pochodzi z XIX wieku, a jej autorem jest Georgios Vitalis.

Tezeusz… Chyba obok Heraklesa nie ma drugiego tak barwnie opowiedzianego bohatera świata mitów greckich. Najważniejszy Ateńczyk z czasówTezeusz mitycznych nie urodził się w Atenach, ani nawet w Attyce, tylko w Argolidzie na Peloponezie, w mieście Trojzena, gdzie jego ojciec, król Attyki Egeusz (oczywiście, ojciec przybrany, bo jakoby naprawdę był Tezeusz synem Posejdona) będąc przejazdem w tamtej okolicy uwiódł – a potem porzucił miejscową królewnę Ajtrę. Przed odjazdem ukrył pod wielkim i ciężkim głazem swój miecz i sandały i polecił Ajtrze by pokazała to miejsce synowi. Jeśli uda mu się odwalić kamień – niech weźmie schowane tam rzeczy i wyruszy do Aten, wtedy ojciec go pozna, przyjmie, usynowi i uczyni następcą tronu. Echa tego mitu przypominają nam pierwszą z legend arturiańskich…

TezeuszTezeusz dorósł, kamień odwalił i ruszył do tatusia. Po drodze musiał pokonać okrutnych zbójców – Sinisa, który mordował ludzi rozciągając ich między dwiema sosnami, Skirona, który strącał ludzi ze skały prosto w paszczę ogromnego żółwia i Prokrusta, który skonstruował specjalne łoże, na którym kładł swe ofiary. Gdy nogi im wystawały – łoże obcinało za długie kończyny, gdy ludzie byli krótsi niż prokrustowe łoże – rozciągało ich, wyrywając kości ze stawów… Jeszcze przed wejściem do Aten, koło Maratonu, pokonał wielkiego byka, ojca okrutnego Minotaura, mieszkającego na Krecie. Ten byk to w ogóle miał pecha: bogowie zesłali go na Kretę, żeby Minos złożył go w ofierze swojemu stryjowi, Posejdonowi. Minos, chytry i chciwy, byka oszczędził, chcąc go zrobić rozpłodowcem w swoim stadzie i w jego miejsce podstawił inne zwierzę. No i w pewnym sensie mu się udało z tym rozpłodowcem, tyle że Posejdon nie lubił być oszukiwany. Sprawił, że byk był tak piękny, że zakochała się w nim Pazyfe, żona Minosa. Na jej polecenie dworski rzeźbiarz, słynny Dedal, skonstruował sztuczną jałówkę, Pazyfe weszła do niej… No, nie tylko sztuczna inteligencja próbuje zastępować prawdziwą… Ogólnie byczo było, królowa, skądinąd nimfa, córka Heliosa, zaszła w ciążę, a byk uciekł i zaczął pustoszyć Kretę. Wtedy pojawił się Herakles i w ramach swoich dwunastu prac byka złapał i zgodnie z zaleceniem przewiózł na Peloponez i puścił wolno. Zwierzątko rozhulało się na dobre i panika powoli zaczęła ogarniać dzielnych Attyczan. I wtedy w pałacu zjawił się Tezeusz, w ojcowskich sandałach i z mieczem u boku. Staruszek syna najpierw nie poznał, zresztą był zapatrzony w swoją nową żonę, którą była wredna – choć piękna - czarodziejka Medea. Która oczywiście Tezeusza natychmiast poznała i najpierw usiłowała go otruć zatrutym pucharem wina, ale Tezeusz nie skorzystał, a potem podpuściła Egeasza, męża, by młodzieńcowi zlecił rozprawę z bykiem kreteńskim. Tezeusz byka zabił i przerobił na gyros, tatusiowi pokazał miecz i kapcie, a Medeę wygnał.

Ale kłopoty dopiero się zaczęły. Ateny były wówczas lennem Krety i jako obowiązek musiały co roku dostarczać Minosowi siedem dziewcząt i siedmiu chłopców na pożarcie dla Minotaura, który w międzyczasie się Pazyfie urodził, okazał się być półczłowiekiem, pół bykiem, w dodatku ludożercą. Minos byczego bękarta zamknął w labiryncie, który specjalnie w tym celu zbudował mu Dedal i każdy, kto się tam znalazł – najpierw się gubił, a potem wchodził w skład menu. W Atenach co roku losowano nieszczęśników spośród najlepszych tutejszych rodzin. Tezeusz sam się zgłosił do wyjazdu do Knossos twierdząc, że jak pokonał byczego tatę, to do kompletu powiesi sobie w pokoju głowę synka. Nigdy nie rozumiałem, dlaczego w wyniku byczego seksu z nimfą urodził się umięśniony facet z mordą i rogami byka. A nie krowa z ludzką głową.

MinotaurTezeusz z brygadą nieszczęśników wsiadł na statek i umówił się z ojcem, że na razie popłynie pod czarnymi żaglami, że to niby już są w żałobie, a jak byka pokona, to zmieni je na czerwone. Jakby coś poszło nie tak, to żagle pozostaną żałobne… Wylądowali na Krecie, nie znam szczegółów, czy Minotaur zdołał się pożywić kimś z Ateńczyków, ale jakoś tak mniej więcej od razu w Tezeuszu zakochała sięAriadna córka Minosa, Ariadna i za radą wszechstronnego Dedala wręczyła mu kłębek nici i dobrą radę: nić należy przywiązać do wrót wejściowych do labiryntu, a potem z całej siły cisnąć kłębek w głąb budowli, a on się potoczy prościutko do miejsca, gdzie ukrywa się Minotaur. No a po pokonaniu potwora – w co Ariadna ani przez chwilę nie wątpiła – trzeba po prostu wrócić za nitką do wyjścia.

Tak też się stało. Tezeusz nie czekał na oklaski, tylko otarł miecz, zabrał resztę swojej załogi i Ariadnę na statek i szybko umknął. Mit nie mówi o tym wyraźnie, ale mam wrażenie, że jako pasażerka na gapę popłynęła z nimi też Fedra, młodsza siostra Ariadny, która – jakże by inaczej – też się na zabój zakochała w Tezeuszu. Dopłynęli do Naxos i tam, gdy Ariadna zasnęła, Tezeusz podniósł kotwicę i odpłynął, podobno namówiony do tego przez boga wina i uciech wszelakich – Dionizosa, który też się w Ariadnie zakochał i postanowił pojąć ją za żonę. Pojął, wprowadził na Olimp i żyli długo i szczęśliwie.

Fedra chciała wkroczyć do akcji jako nagłe zastępstwo siostry, ale chyba była za młoda – a może za mało atrakcyjna, a może upojony triumfem i winem Tezeusz nie miał głowy do kolejnego romansu, bo czekał go triumf w Atenach. Ale z triumfem wyszło słabo, bo niestety zapomniał o umowie z ojcem i nie zmienił żagli statku z czarnych na czerwone. Egeusz, wyglądający syna na wysokiej skale przylądka Sunio, zobaczył czarne żagle i w rozpaczy rzucił się w morze, popełniając samobójstwo. Odtąd to morze nazywa się Egejskim.

Tezeusz niezbyt długo był w żałobie. Urządził Ateny w sposób demokratyczny, a sam szukał przygód w nowych wojnach. Nie wiem, czy było to przed wyprawą do kraju Amazonek, czy po, raczej przed – gdy dotarły do niego wieści o tym, że małoletnia królewna Sparty, córka króla Tyndareosa jest dziewczęciem nadzwyczajnej urody. Parandowski pisze, że miała lat siedem i że to było niemal pod koniec życia Tezeusza, gdy był zgrzybiałym starcem w wieku lat 50-ciu. Ale bardziej ufam intuicji Coleen McColough, która daje Helenie lat dwanaście, a Tezeuszowi jakieś trzydzieści. Porwawszy Helenę, jako człowiek nader biegły w ars amandi, nauczył ją jakie przyjemności daje miłość fizyczna i jak można te przyjemności osiągać bez utraty tzw. wianka, co oczywiście dla mającej wyjść niebawem dobrze za mąż królewny było niesłychanie ważne. Jak więc się okazuje, to Grecy byli wynalazcami miłości francuskiej.

No ale nic co piękne, nie trwa wiecznie i po jakimś czasie pod Atenami stanęli bracia Heleny i zażądali jej wydania. Tu oczywiście konieczna jest dygresja. Król Sparty Tyndareos miał siedmioro dzieci, przy czym w Ledazasadzie liczy się tylko czwórka. Z ich ojcem jest pewien kłopot: otóż mężem trochę safandułowatego Tyndareosa była Leda, kobieta niezwykłej piękności, którą z wyżyn Olimpu wypatrzył Zeus i korzystając z tego, że małżonek dał w gaz i legł pijany u wejścia do sypialni – zmieniwszy się w łabędzia – jak to się elegancko mówi – Ledę posiadł. Nie znoszę łabędzi. Po akcie łabędź odfrunął, a Tyndareos się przecknął i też przystąpił do dzieła, wypełniając małżeńskie obowiązki.

No i w efekcie urodziły się czworaczki, a właściwie dwie pary bliźniaków. Tu też niejasne: według jednych interpretatorów łabędź plus Leda = Helena i Klitajmestra, według innych – Helena plus Kastor. Ale coś mi się w tym wszystkim nie zgadza. Dzieci Zeusa powinny być nieśmiertelne, a według „źródeł” nieśmiertelny był tylko Polideukes, czyli Polluks. Helena została zabita na Rodos, Klitajmestra w Mykenach przez własnego syna, Kastor padł w bitwie… Może łabędź nie miał takiej mocy jak na ten przykład byk, albo deszcz? Okropny kłopot z tymi bogami…

Tezeusz oddał więc braciom Helenę nietkniętą, tylko lekko wyuzdaną. Potem wybrał się na wojnę z Amazonkami, pojmał ich królową Antiopę, zrobił jej dziecko, po czym uczynił je półsierotą. I wtedy do akcji wkroczyła nieszczęsna Fedra. Tezeusz już nie mógł się wykręcić i pojął ją za żonę, która urodziła mu dwóch synów i opiekowała się pasierbem o wdzięcznym imieniu Hippolit. Tenże wyrósł na tak pięknego młodzieńca, że zakochała się w nim sama bogini miłości, Afrodyta. Bogini była wiecznie młoda i wiecznie piękna, choć prawdę powiedziawszy młódką już nie była, gdyż jako poniekąd córka Uranosa była ciotką Zeusa i Posejdona, a więc wypadała Hippolitowi, wnukowi Posejdona – praciotką. Ale jemu to było obojętne – wzgardził nią, bo zamierzał oddać się na służbę Artemidzie, którą kochał. Afrodyta nigdy nikomu nie wybaczała – rzuciła więc czar na Fedrę, która nagle zauważyła, że Tezeusza stale nie ma w domu, bo znikał na wiele miesięcy i gdzieś tam światami walczył i szukał przygód – a jest natomiast piękny młodzieniec, jego syn.

Ale Hipolit kobiet nie lubił, a macochy to już zwłaszcza… Więc awanse Fedry zbył grubym słowem, po czym odszedł, zajmować się swoimi ulubionymi końmi. Skutkiem czego wzgardzona macocha się powiesiła, ale przedtem napisała list pożegnalny, w którym oskarżyła Hipolita, że ją zgwałcił, więc ona postanowiła umrzeć.

Zawsze jak to opowiadam – zastanawiam się, jak to mityczne wydarzenie Grecy umieszczali w czasie. Spekulacje historyczne prowadzą nas do tego, że skoro wojna trojańska miała miejsce jakobHipolity ok. 1200 r. p.n.e., a jej przyczyną było porwanie dorosłej już i mężatej Heleny, no to incydent z listem pożegnalnym Fedry musiał się zdarzyć sporo przed tym, może gdzieś w XIV w. p.n.e. Wiem, że nie musiał, bo to tylko legenda, ale ktoś ją pierwszy opowiedział. Jakim językiem, jakim alfabetem był – w legendzie – napisany ten list? Pismo greckie powstało w IX-VIII w. p.n.e. Wcześniej – ok. XV-XIII w. p.n.e. – używane było pismo linearne B, właściwe dla czasów mykeńskich. Ale Fedra, córka Minosa, mogła co najwyżej używać pisma linearnego A, którym posługiwali się Minojczycy.

Cóż, nic nie jest proste w mitach, które z początku miały świat objaśniać, a koniec końców zaczęły komplikować… Tezeusz wrócił, zobaczył wisielczynię, przeczytał list, uwierzył w oskarżenie Fedry i wygnał Hipolita precz z domu, prosząc w modlitwie swego mniemanego ojca Posejdona, by ten dokończył dzieła.

Nasz mitograf Jan Parandowski widzi to prościej: Fedra po prostu fałszywie Hippolita oskarżyła na gębę, opowiadając nie o gwałcie, tylko o próbie uwiedzenia. Tezeusz się wściekł i syna wygnał z domu. Ciekawe, kto od kogo ściągał, bo to przecież identyczna historia, jak biblijna opowieść o niewinnym Józefie i wszetecznej żonie Putyfara…

Król mórz posłużył się swoim ulubionym zwierzęciem, bynajmniej nie morskim, tylko łąkowym – bykiem. Gdy Hippolit, nie rozumiejący dlaczego został wygnany, przecież Fedry nawet nie dotknął, jechał rydwanem, zaprzężonym w piękne konie – zza zakrętu wypadł rozjuszony byk, konie się spłoszyły, Hippolit wypadł z rydwanu i się zabił. U Parandowskiego Hippolit po prostu miał wypadek, w którym zginął i dopiero na wieść o tym Fedra popełniła samobójstwo.

W greckich mitach trudno o happy end, ale mitotwórcy próbują. Więc na prośbę bogini Artemidy nieboszczykiem zajął się lekarz Asklepios i go ożywił. Artemida przeniosła go do rzymskiego Lacjum, gdzie Hippolit żył długo i szczęśliwie, a nawet przemógł swoją niechęć do kobiet i się ożenił. Tylko Zeus się wkurzył, że śmiertelny człowiek – Asklepios – przywłaszcza sobie prerogatywy bogów, bo tylko oni mogli ożywiać ludzi i walnął go piorunem. Ale potem mu się żal zrobiło i przeniósł go na nieboskłon, przekształcając w gwiazdozbiór Wężownika. No bo symbolem lekarza jest tzw. laska Eskulapa, którą oplata wąż. Dlaczego wąż i medycyna – to już inna historia, którą kiedyś opowiadałem przy okazji Krety.

A Tezeusz? Ateńskie zgromadzenie ludowe w głosowaniu przy użyciu ostrakonów, czyli skorupek z pobitych garnków uznało, że liczba przewinień i występków władcy Aten jest większa niż liczba jego zasług, pozbawiła go stanowisk i skazało na wygnanie. Trafił na wyspę Skyros, niedaleko od Aten i tam żył statecznie i spokojnie, jako rezydent tamtejszego króla Likomedesa. Nie uwodził, nie nadużywał, zdaje się nawet nikogo już nie zabił, chodził na długie spacery, wąchał kwiaty i tęsknie z okoliczny wzgórz spoglądał w stronę Aten, gdzie poza lasami wyspy Eubea jaśniała włócznia Ateny na akropolskim wzgórzu. No i któregoś dnia zapatrzył się za bardzo, stracił równowagę, poślizgnął się na piargu i spadł w przepaść, ginąc na miejscu.

Po latach wyrocznia delficka kazała go odnaleźć. Wykopano jego trumnę ze szkieletem i przeniesiono do centrum Aten, budując mu świątynię. A było to jakoby już w czasach historycznych, w 474 r. p.n.e.

Spis treści

C.d.n.