Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
3. Zadeptywanie Agory

Nasz Tezeusz, przed którym teraz stoimy nie jest piękny ani efektowny: rzeźba,
moim zdaniem, jest okropna. Robimy obowiązkowe zdjęcie i przez dający trochę
cienia park idziemy w stronę starówki, z zamiarem dotarcia na Starą
Agorę, a konkretnie – do świątyni Hefajstosa. Kolejka do kasy spora, w dodatku
trzeba stać w słońcu, Ale koniec końców bilety dostajemy (ja, na legitymację
Międzynarodowej Federacji Dziennikarskiej – darmowy!) i stajemy przed
Hefajstejonem. Świątynia Hefajstosa, doskonale zachowana, powstała w V w.
p.n.e. i wydaje mi się całkiem znajoma. No, ale to nic dziwnego – po pierwsze,
jest podobna do innych greckich świątyń zbudowanych w porządku doryckim – mnie
najbardziej przypomina świątynie na Sycylii, w Agrigento i zwłaszcza w Segeście.
Tutaj, w Atenach, początkowo (ale już za czasów współczesnych), uważano ją za
świątynię Tezeusza (nawet nazywano ją Tezejonem), z powodu tematyki metop,
umieszczonych na fryzie na architrawie – przedstawiają one sceny z mitów o
Tezeuszu i Heraklesie. W środku świątyni znajdował się naos z figurą
Ateny, która jest współpatronką tego miejsca, jak to w Atenach. Tylko, zdaje się
po Hefajstosie nic tu nie zostało.
Jak na boga i to z drugiej generacji olimpijskiej, to miał biedak pecha. Syn
Zeusa i Hery (inni mówią, że samej Hery, która sama się zapłodniła na złość
rozpłodowcowi Zeusowi). Podczas jednej z kłótni boskich rodziców, kiedy podły
Zeus powiesił Herę za włosy na drzewie, rosnącym na szczycie Olimpu za to, że
prześladowała jego ulubionego, choć nieślubnego syna Heraklesa, Hefajstos
uwolnił matkę, Zeus się wkurzył i jednym prawym sierpowym zwalił Hefajstosa z
Olimpu i to z takim rozmachem, że biedak poleciał aż na wyspę Lemnos, jakieś 250
kilometrów w linii prostej. Przeżył – wszak był nieśmiertelnym bogiem – ale
złamał nogę. Na Lemnos zaopiekowała się nim nereida Tetyda. Ale noga źle się
zrosła i odtąd Hefajstos poruszał się z trudem i kulał. Przez dziewięć lat
wygnania kształcił się w skomplikowanej, a tak bogom potrzebnej sztuce
kowalstwa. To jego dziełem był oręż i regalia oraz ulubiona broń Zeusa –
śmiercionośne pioruny,
zbroja Achillesa czy strzały Erosa. Aż wreszcie kiedyś na
wyspę zawitał ze swoją świtą bóg wina, Dionizos. Jak już obaj wytrzeźwieli,
znaleźli się na Olimpie, gdzie Dionizos wstawił się do Zeusa za swoim przyrodnim
bratem, a król bogów, choć był porywczy, to w sumie miał dobre serce i
przywrócił Hefajstosowi miejsce na Olimpie, a w nagrodę za to, że go tak
ukrzywdził – dał mu za żonę najpiękniejszą z bogiń – Afrodytę. Skądinąd własną
ciotkę. Pytanie, dlaczego wszechmocny Zeus po prostu synkowi nie naprawił nogi,
chyba jest nie na miejscu. Jakby wszechmocni i wszechwiedzący bogowie wszystko
mogli i wszystko wiedzieli, nie powstałby żaden człowiek, ani w ogóle żaden
świat, których trzeba było potem karać, zatapiać, czy dawać im za żonę Afrodytę
czy inną Ksantypę. Czy byka za kochanka.
Ale z tą Afrodytą to naprawdę nie był dobry pomysł. Afrodyta zdradzała męża na
lewo i prawo, aż raz przesadziła i Hefajstos przydybał ją in flagranti z
jego rodzonym bratem, dziarskim i zupełnie sprawnym bogiem wojny – Aresem. Boski
kowal przygotował cienką, prawie niewidoczną, ale niezwykle mocną metalową sieć
i złowił ich w nią, gdy po akcie wypoczywali w łożu. Po czym – bo był
nadzwyczajnie silny – wytargał ich na główny dziedziniec Olimpu i nagich
wystawił na widok publiczny, ku uciesze wszystkich bogów. Zeus zaraz kazał ich
uwolnić, ani Afrodycie, ani Aresowi nie przyczyniło to większego wstydu, a
Hefajstos został z mianem nie tylko kulawca, ale i rogacza.
Skądinąd zresztą mającego spore powodzenie u kobiet, nimf, a także co
pomniejszych bogiń. Przystawiał się nawet do Ateny i już by coś z tego było,
gdyby ta nie przypomniała sobie, że nazywają ją Wieczną Dziewicą i wymknęła się
z łoża, a biedny Hefajstos pozostał z niczym, a nawet gorzej, bo z czymś w ręku,
no i skutkiem tego było samorzutne urodzenie się ze zbrukanej ziemi Erechteurosa
– twórcy miasta Ateny, które powstało w miejscu owych niespełnionych amorów.
Zdaje się, że to miał rodzinne, po Afrodycie też – bo przecież ona się urodziła
z tego, co spadło do morza, kiedy Kronos wykastrował swojego podławego tatusia
Uranosa… Oj, ci Grecy…
Hefajstos miał swój pałac na Olimpie, ale najchętniej przebywał w swojej kuźni,
którą urządził sobie w podziemiach wulkanu Etna. Wykonywał tam broń, kunsztowne
zamki, zbroje i hełmy, samobieżne skrzydła dla posła bogów – Hermesa, a nawet –
powiadają – samodzielnie działające roboty, w tym sztucznego, inteligentnego
puchacza Bubo dla Perseusza, a dla swojego szwagra Aresa (z którym się
pogodził, jak ten zapłacił mu z rozkazu Zeusa sporą grzywnę za noc z Afrodytą,
niemoralne propozycje też wymyślili Grecy…) bojowego robota o nazwie
Anihilator. Jak niektórzy z Czytelników wiedzą – kunszt konstrukcyjny w tej
dziedzinie po Hefajstosie rozwiną twórczo kreteński emigrant z Aten – Dedal. A
po nim James Cameron, tylko u niego anihilatorem był Arnold Schwarzenegger.
Świątynia jest zbudowana na sporym wzgórzu sztucznie splantowanym, ma kształt
prostokąta o wymiarach 31,78 m długości i 13,71 m szerokości, z sześcioma
kolumnami na krótszych bokach i trzynastoma na dłuższych. Usytuowane we wnętrzu
sanktuarium, czyli naos, ma własną
kolumnadę (4 x 7 kolumn). Kolumny, tak jak w świątyniach Akropolu, są lekko
pochylone do środka, co powoduje, że oglądając Hefajstejon z większej odległości
odnosi się wrażenie, że stoją idealnie prosto.
Ostrożnie schodzimy po kamiennych stopniach na teren Starej Agory. Byliśmy tu
parę lat temu, ale wchodziliśmy od dołu i wiele spraw wydaje się nam nieznanych
przedtem. Dziś Agora to z pozoru miejsce dość chaotycznie rozrzuconych ruin,
których pierwotnego kształtu i przeznaczenia nie da się zrozumieć bez
szczegółowego przewodnika. A tego nie mamy. Zacznijmy od tego, że to, przez co
teraz przechodzimy to pierwotna agora, wybudowana, a właściwie – powstająca od
czasów wielkiego prawodawcy, pisarza i ateńskiego przywódcy, Solona, około 600
r. p.n.e. Miejsce wybrano nieprzypadkowo – u podnóża Akropolu, którego stromy
klif widzimy wyraźnie, z tłumem turystów na szczycie i – czego chyba przedtem
nie było – dość agresywną konstrukcję windy, wbudowanej w skały po północnej
stronie wzgórza. Jest przeznaczona tylko dla osób niepełnosprawnych i nie zawsze
działa – na przykład w wielki upał czy przy deszczu…
W powszechnym rozumieniu – a i w znaczeniu przenośnym agora to miejsce
spotkań, rozmów, dyskusji osób o różnych, często przeciwstawnych poglądach, coś
w rodzaju poprzedniczki londyńskiego Hyde
Parku. Owszem, i taką rolę miejsce to
pełniło. Ale zdecydowanie nie tylko. Gdyby popatrzeć na Starą Agorę z lotu ptaka
– albo z Akropolu – to zobaczylibyśmy wielki plac, w kształcie nieregularnego
prostokąta, lekko opadający w kierunku północnym, co umożliwiało odpływ wody po
wcale częstych niegdyś ateńskich deszczach. Poza zgromadzeniami, dyskusjami,
przejawami demokracji w postaci wyborów do władz czy głosowań o charakterze
opiniodawczym (na przykład tu decydowano o wykluczeniu z lokalnej społeczności i
ewentualnym wygnaniu, czyli skazaniu na ostracyzm – imiona osób
niepożądanych głosujący wypisywali na skorupach naczyń, czyli ostrakonach)
– odbywał się tu przede wszystkim handel. Sprzedawano i kupowano na licznych
stoiskach na świeżym powietrzu, albo w stoach – zadaszonych
pomieszczaniach, odgrodzonych kolumnadą od reszty terenu, umożliwiających
spotkania i handel w czasie deszczu lub przy zbyt ostrym słońcu. Takich
konstrukcji w starej Agorze naliczono do dziś pięć, ale zrekonstruowano tylko
jedną – usytuowaną po wschodniej stronie Stoę Attalosa – od imienia króla
Pergamonu Attalosa II, który władał Atenami w II w. p.n.e. Stoa ma kształt
prostokątnego, dwukondygnacyjnego budynku (116,5 m długości, 20 m szerokości i
13 m wysokości), którego część otwarta oddzielona jest od przestrzeni Agory
dwoma rzędami kolumn, jeden nad drugim. W tylnej części, w pomieszczeniach
zamkniętych jest dziś m.in. Muzeum Agory. Stoę zrekonstruowano w latach 50. XX
w. To jeden z najważniejszych budynków europejskich, przynajmniej z polskiego
punktu widzenia – w 2003 r. podpisano tu Traktat Ateński, będący podstawą
prawną przystąpienia do Unii Europejskiej dziesięciu nowych państw: Cypru,
Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Malty, Polski, Słowacji, Słowenii i Węgier.
Traktat w imieniu Polski podpisali premier Leszek Miller, minister spraw
zagranicznych Włodzimierz Cimoszewicz i minister do spraw europejskich Danuta Hübner.
Obecny był też prezydent Aleksander Kwaśniewski.
Byliśmy tu zeszłym razem i teraz także robię Renacie zdjęcie między kolumnami.
Tu niewiele się zmieniło. Odszukujemy miejsce, gdzie przemawiali różni ważni
Ateńczycy, inne, gdzie prawdopodobnie sądzono i skazano na śmierć Sokratesa,
ruiny kilku bardzo zniszczonych świątyń i Odeon Agryppy – rzymską budowlę z 15
r. p.n.e., zniszczoną ostatecznie pod koniec III w. naszej ery. Jeszcze
wcześniej, w czasach greckich to na terenie Agory prezentowano sztuki teatralne
(zanim na skłonie wzgórza Akropolu nie powstał teatr Dionizosa). Natomiast nową
i dość okropną rzeczą na terenie Agory jest wykonany z brązu pomnik,
przedstawiający rozmowę dwóch filozofów – Sokratesa i Konfucjusza. Autorem
dzieła jest chiński artysta Wu Weishan (*1962), kurator Narodowego Muzeum Sztuki
Chin i dyrektor Akademii Sztuk Pięknych w Nankinie. Pomnik, ustawiony w 2021 r.
jest darem Chin dla Aten z okazji inauguracji Roku Kultury i Turystyki Grecji i
Chin. Mnie się nie podoba, ale to kwestia gustu. Natomiast według mnie bardzo
niestosowne jest postawienie tej współczesnej i dość kiepskiej rzeźby chińskiej
w środku starożytnej greckiej Agory. Sokrates (469-399 r. p.n.e.) i Konfucjusz
(551-479 r. p.n.e.) byli niewątpliwie wielkimi filozofami i ważnymi
osobistościami swoich, bliskich chronologicznie czasów, ale to jeszcze nie
powód, żeby łączyć ich w jednym pomniku i stawiać na Agorze.
