Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

 

3. Zadeptywanie Agory

Hefajstos

HefajstejonNasz Tezeusz, przed którym teraz stoimy nie jest piękny ani efektowny: rzeźba, moim zdaniem, jest okropna. Robimy obowiązkowe zdjęcie i przez dający trochę cienia park idziemy w stronę starówki, z zamiarem dotarcia na Starą Agorę, a konkretnie – do świątyni Hefajstosa. Kolejka do kasy spora, w dodatku trzeba stać w słońcu, Ale koniec końców bilety dostajemy (ja, na legitymację Międzynarodowej Federacji Dziennikarskiej – darmowy!) i stajemy przed Hefajstejonem. Świątynia Hefajstosa, doskonale zachowana, powstała w V w. p.n.e. i wydaje mi się całkiem znajoma. No, ale to nic dziwnego – po pierwsze, jest podobna do innych greckich świątyń zbudowanych w porządku doryckim – mnie najbardziej przypomina świątynie na Sycylii, w Agrigento i zwłaszcza w Segeście. Tutaj, w Atenach, początkowo (ale już za czasów współczesnych), uważano ją za świątynię Tezeusza (nawet nazywano ją Tezejonem), z powodu tematyki metop, umieszczonych na fryzie na architrawie – przedstawiają one sceny z mitów o Tezeuszu i Heraklesie. W środku świątyni znajdował się naos z figurą Ateny, która jest współpatronką tego miejsca, jak to w Atenach. Tylko, zdaje się po Hefajstosie nic tu nie zostało.

Jak na boga i to z drugiej generacji olimpijskiej, to miał biedak pecha. Syn Zeusa i Hery (inni mówią, że samej Hery, która sama się zapłodniła na złość rozpłodowcowi Zeusowi). Podczas jednej z kłótni boskich rodziców, kiedy podły Zeus powiesił Herę za włosy na drzewie, rosnącym na szczycie Olimpu za to, że prześladowała jego ulubionego, choć nieślubnego syna Heraklesa, Hefajstos uwolnił matkę, Zeus się wkurzył i jednym prawym sierpowym zwalił Hefajstosa z Olimpu i to z takim rozmachem, że biedak poleciał aż na wyspę Lemnos, jakieś 250 kilometrów w linii prostej. Przeżył – wszak był nieśmiertelnym bogiem – ale złamał nogę. Na Lemnos zaopiekowała się nim nereida Tetyda. Ale noga źle się zrosła i odtąd Hefajstos poruszał się z trudem i kulał. Przez dziewięć lat wygnania kształcił się w skomplikowanej, a tak bogom potrzebnej sztuce kowalstwa. To jego dziełem był oręż i regalia oraz ulubiona broń Zeusa – śmiercionośne pioruny, Hefajstos i Afrodytazbroja Achillesa czy strzały Erosa. Aż wreszcie kiedyś na wyspę zawitał ze swoją świtą bóg wina, Dionizos. Jak już obaj wytrzeźwieli, znaleźli się na Olimpie, gdzie Dionizos wstawił się do Zeusa za swoim przyrodnim bratem, a król bogów, choć był porywczy, to w sumie miał dobre serce i przywrócił Hefajstosowi miejsce na Olimpie, a w nagrodę za to, że go tak ukrzywdził – dał mu za żonę najpiękniejszą z bogiń – Afrodytę. Skądinąd własną ciotkę. Pytanie, dlaczego wszechmocny Zeus po prostu synkowi nie naprawił nogi, chyba jest nie na miejscu. Jakby wszechmocni i wszechwiedzący bogowie wszystko mogli i wszystko wiedzieli, nie powstałby żaden człowiek, ani w ogóle żaden świat, których trzeba było potem karać, zatapiać, czy dawać im za żonę Afrodytę czy inną Ksantypę. Czy byka za kochanka.  

Ale z tą Afrodytą to naprawdę nie był dobry pomysł. Afrodyta zdradzała męża na lewo i prawo, aż raz przesadziła i Hefajstos przydybał ją in flagranti z jego rodzonym bratem, dziarskim i zupełnie sprawnym bogiem wojny – Aresem. Boski kowal przygotował cienką, prawie niewidoczną, ale niezwykle mocną metalową sieć i złowił ich w nią, gdy po akcie wypoczywali w łożu. Po czym – bo był nadzwyczajnie silny – wytargał ich na główny dziedziniec Olimpu i nagich wystawił na widok publiczny, ku uciesze wszystkich bogów. Zeus zaraz kazał ich uwolnić, ani Afrodycie, ani Aresowi nie przyczyniło to większego wstydu, a Hefajstos został z mianem nie tylko kulawca, ale i rogacza.

Skądinąd zresztą mającego spore powodzenie u kobiet, nimf, a także co pomniejszych bogiń. Przystawiał się nawet do Ateny i już by coś z tego było, gdyby ta nie przypomniała sobie, że nazywają ją Wieczną Dziewicą i wymknęła się z łoża, a biedny Hefajstos pozostał z niczym, a nawet gorzej, bo z czymś w ręku, no i skutkiem tego było samorzutne urodzenie się ze zbrukanej ziemi Erechteurosa – twórcy miasta Ateny, które powstało w miejscu owych niespełnionych amorów. Zdaje się, że to miał rodzinne, po Afrodycie też – bo przecież ona się urodziła z tego, co spadło do morza, kiedy Kronos wykastrował swojego podławego tatusia Uranosa… Oj, ci Grecy…

Hefajstos miał swój pałac na Olimpie, ale najchętniej przebywał w swojej kuźni, którą urządził sobie w podziemiach wulkanu Etna. Wykonywał tam broń, kunsztowne zamki, zbroje i hełmy, samobieżne skrzydła dla posła bogów – Hermesa, a nawet – powiadają – samodzielnie działające roboty, w tym sztucznego, inteligentnego puchacza Bubo dla Perseusza, a dla swojego szwagra Aresa (z którym się pogodził, jak ten zapłacił mu z rozkazu Zeusa sporą grzywnę za noc z Afrodytą, niemoralne propozycje też wymyślili Grecy…) bojowego robota o nazwie Anihilator. Jak niektórzy z Czytelników wiedzą – kunszt konstrukcyjny w tej dziedzinie po Hefajstosie rozwiną twórczo kreteński emigrant z Aten – Dedal. A po nim James Cameron, tylko u niego anihilatorem był Arnold Schwarzenegger.

Świątynia jest zbudowana na sporym wzgórzu sztucznie splantowanym, ma kształt prostokąta o wymiarach 31,78 m długości i 13,71 m szerokości, z sześcioma kolumnami na krótszych bokach i trzynastoma na dłuższych. Usytuowane we wnętrzuAgora sanktuarium, czyli naos, ma własną kolumnadę (4 x 7 kolumn). Kolumny, tak jak w świątyniach Akropolu, są lekko pochylone do środka, co powoduje, że oglądając Hefajstejon z większej odległości odnosi się wrażenie, że stoją idealnie prosto.

Ostrożnie schodzimy po kamiennych stopniach na teren Starej Agory. Byliśmy tu parę lat temu, ale wchodziliśmy od dołu i wiele spraw wydaje się nam nieznanych przedtem. Dziś Agora to z pozoru miejsce dość chaotycznie rozrzuconych ruin, których pierwotnego kształtu i przeznaczenia nie da się zrozumieć bez szczegółowego przewodnika. A tego nie mamy. Zacznijmy od tego, że to, przez co teraz przechodzimy to pierwotna agora, wybudowana, a właściwie – powstająca od czasów wielkiego prawodawcy, pisarza i ateńskiego przywódcy, Solona, około 600 r. p.n.e. Miejsce wybrano nieprzypadkowo – u podnóża Akropolu, którego stromy klif widzimy wyraźnie, z tłumem turystów na szczycie i – czego chyba przedtem nie było – dość agresywną konstrukcję windy, wbudowanej w skały po północnej stronie wzgórza. Jest przeznaczona tylko dla osób niepełnosprawnych i nie zawsze działa – na przykład w wielki upał czy przy deszczu…

W powszechnym rozumieniu – a i w znaczeniu przenośnym agora to miejsce spotkań, rozmów, dyskusji osób o różnych, często przeciwstawnych poglądach, coś w rodzaju poprzedniczki londyńskiego Hyde Stoa, 2017 r.Parku. Owszem, i taką rolę miejsce to pełniło. Ale zdecydowanie nie tylko. Gdyby popatrzeć na Starą Agorę z lotu ptaka – albo z Akropolu – to zobaczylibyśmy wielki plac, w kształcie nieregularnego prostokąta, lekko opadający w kierunku północnym, co umożliwiało odpływ wody po wcale częstych niegdyś ateńskich deszczach. Poza zgromadzeniami, dyskusjami, przejawami demokracji w postaci wyborów do władz czy głosowań o charakterze opiniodawczym (na przykład tu decydowano o wykluczeniu z lokalnej społeczności i ewentualnym wygnaniu, czyli skazaniu na ostracyzm – imiona osób niepożądanych głosujący wypisywali na skorupach naczyń, czyli ostrakonach) – odbywał się tu przede wszystkim handel. Sprzedawano i kupowano na licznych stoiskach na świeżym powietrzu, albo w stoach – zadaszonych pomieszczaniach, odgrodzonych kolumnadą od reszty terenu, umożliwiających spotkania i handel w czasie deszczu lub przy zbyt ostrym słońcu. Takich konstrukcji w starej Agorze naliczono do dziś pięć, ale zrekonstruowano tylko jedną – usytuowaną po wschodniej stronie Stoę Attalosa – od imienia króla Pergamonu Attalosa II, który władał Atenami w II w. p.n.e. Stoa ma kształt prostokątnego, dwukondygnacyjnego budynku (116,5 m długości, 20 m szerokości i 13 m wysokości), którego część otwarta oddzielona jest od przestrzeni Agory dwoma rzędami kolumn, jeden nad drugim. W tylnej części, w pomieszczeniach zamkniętych jest dziś m.in. Muzeum Agory. Stoę zrekonstruowano w latach 50. XX w. To jeden z najważniejszych budynków europejskich, przynajmniej z polskiego punktu widzenia – w 2003 r. podpisano tu Traktat Ateński, będący podstawą prawną przystąpienia do Unii Europejskiej dziesięciu nowych państw: Cypru, Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Malty, Polski, Słowacji, Słowenii i Węgier. Traktat w imieniu Polski podpisali premier Leszek Miller, minister spraw zagranicznych Włodzimierz Cimoszewicz i minister do spraw europejskich Danuta Hübner. Obecny był też prezydent Aleksander Kwaśniewski.

Byliśmy tu zeszłym razem i teraz także robię Renacie zdjęcie między kolumnami. Tu niewiele się zmieniło. Odszukujemy miejsce, gdzie przemawiali różni ważni Ateńczycy, inne, gdzie prawdopodobnie sądzono i skazano na śmierć Sokratesa, ruiny kilku bardzo zniszczonych świątyń i Odeon Agryppy – rzymską budowlę z 15 r. p.n.e., zniszczoną ostatecznie pod koniec III w. naszej ery. Jeszcze wcześniej, w czasach greckich to na terenie Agory prezentowano sztuki teatralne (zanim na skłonie wzgórza Akropolu nie powstał teatr Dionizosa). Natomiast nową i dość okropną rzeczą na terenie Agory jest wykonany z brązu pomnik, przedstawiający rozmowę dwóch filozofów – Sokratesa i Konfucjusza. Autorem dzieła jest chiński artysta Wu Weishan (*1962), kurator Narodowego Muzeum Sztuki Chin i dyrektor Akademii Sztuk Pięknych w Nankinie. Pomnik, ustawiony w 2021 r. jest darem Chin dla Aten z okazji inauguracji Roku Kultury i Turystyki Grecji i Chin. Mnie się nie podoba, ale to kwestia gustu. Natomiast według mnie bardzo niestosowne jest postawienie tej współczesnej i dość kiepskiej rzeźby chińskiej w środku starożytnej greckiej Agory. Sokrates (469-399 r. p.n.e.) i Konfucjusz (551-479 r. p.n.e.) byli niewątpliwie wielkimi filozofami i ważnymi osobistościami swoich, bliskich chronologicznie czasów, ale to jeszcze nie powód, żeby łączyć ich w jednym pomniku i stawiać na Agorze.

Sokrates i Konfuciusz

Spis treści

C.d.n.