Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

 

19. Największa świątynia Grecji, w ruinie oczywiście

Hera

Herajon23 sierpnia, niedziela. Rano po śniadaniu (included) zaliczamy kąpiel (żeby zapewnić sobie wygodę, ludzie jeszcze przed śniadaniem rozkładają ręczniki na leżakach, nie tylko Polacy), po czym jedziemy przez dawną stolicę, Pithagorio, do ruin jednej z największych świątyń greckich – Herajonu. Jest naprawdę ogromna. Od kasy biletowej (wszystkie normalne bilety do wszystkich muzeów i stanowisk archeologicznych, które zwiedzaliśmy na Samos kosztują 10 €) do początku zabudowań świątynnych prowadzi 300-metrowy fragment dawnej Świętej Drogi, a sama świątynia zajmowała teren 112 x 65 m. Ale dziwić się nie ma co: Hera to żona najważniejszego boga, Zeusa i właśnie tutaj, na Samos, ponoć się urodziła. Dokładnie – w miejscu, gdzie teraz jesteśmy.

Dla ścisłości: miała być starszą siostrą Zeusa, jedną z dzieci okropnego Kronosa, który przestraszony przepowiednią, że jedno z jego dzieci odbierze mu władzę, po kolei owe nowonarodzone dzieci połykał żywcem i w całości. Aż wkurzona tym jego małżonka Rea kiedy urodził się najmłodszy, Zeus, zamiast dziecka podała Kronosowi do połknięcia zawinięty w pieluszkę kamień, a niemowlę oddała na wykarmienie kozie Almatei w jaskini na Krecie. Strzegły go dziewczęta – kory (może dlatego był potem tak łasy na wdzięki dziewczęce), a gdy płakał i wrzeszczał (zdarza się nawet boskim dzieciakom) – pilnujący go kurosi tupali i udawali bójkę, żeby wredny tatuś nie zorientował się, że go gastrycznie oszukano. Jak bachor podrósł, razem z mamą podał Kronosowi środek wymiotny, no i tak jego rodzeństwo w dość niekomfortowy sposób przyszło na świat: Hestia, Demeter, Hera, Hades i Posejdon. Każde z nich zostało wyrzygane gdzie indziej i gdzie indziej się wychowywało – Hera właśnie tu, gdzie teraz jesteśmy. Dla porządku dodam, że Zeus miał spory wybór kandydatek na żonę, nawet podobno przed Herą miał jeszcze dwie inne żony i najpierw na nią nie zwracał uwagi, aż wreszcie zwrócił (na bliskiej jego sercu Krecie, ponoć w Knossos) – ale ona jakoś go nie polubiła. No i wtedy Zeus wykonał swój ulubiony trik zoologiczny: zmienił się w zziębniętą i ledwo żywą kukułkę. Hera wzięła ptaszka w ręce (przepraszam, Herajonchodzi o kukułkę), ogrzała i polubiła, a wtedy braciszek – myk! – wrócił do swojej postaci, no i dalej już jakoś poszło.

Pierwsze świątynie w miejscu dzisiejszego Herajonu zbudowano w VIII i VII w., a jakieś miejsce kultu Hery było tu nawet ok. 1700 r. p.n.e., ale ten główny obiekt powstał w latach 570-550 p.n.e., a do dzisiejszych czasów zachowały się nazwiska jej architektów, czy budowniczych: był to Rojkos i jego syn Teodoros, obaj z Samos. Ten Teodoros był wielkim majstrem, bo to on budował jeden z cudów świata – świątynię Artemidy w Efezie, która zanim spalił ją szalony szewc Herostrates zadziwiała starożytnych m.in. tym, że miała sprawnie działający system centralnego ogrzewania. Spytacie, po co w EfezieRenatka w Herajonie centralne ogrzewanie? Ba! To jeszcze jeden dowód na to, że klimat się ociepla. Znaczy – kiedyś był o tyle chłodniejszy, że bogini w Efezie potrzebowała się dogrzewać…

Dzieło Rojkosa i Teodorosa w Herajonie spłonęło parę lat później, spalone w czasie wojen perskich. Ale na rozkaz samoskiego tyrana Polikratesa świątynię odbudowano w 525 r. Składała się z kilku budowli, a główne sanktuarium zdobiło po 21 kolumn z każdego długiego boku, dziesięć z tylnej i osiem z przedniej strony. Ocalała tylko jedna, a dokładniej jej dolna połowa – ma 11 metrów. Główne sanktuarium Hery było od wschodu, czyli bliżej wejścia, a cały obszar zdobiły liczne rzeźby i wota. Były tam m.in. nadnaturalnej wielkości figury kurosów – nagich młodych mężczyzn – oraz kor, dziewcząt-olbrzymek, ale ubranych. Nieco tylko uszkodzoną figurę pięciometrowego kurosa będziemy oglądać nazajutrz w Muzeum Archeologicznym w stolicy wyspy. Rzeźby pochodzą przeważnie z VI w. p.n.e., i zdaje się były fundowane przez oligarchów z otoczenia tyrana Polikratesa. Jednym z pierwszych pisarzy-historyków, jacy opisywali świątynię Hery i inne zabytki Samos był słynny Herodot, który przypłynął tu z pobliskiego rodzinnego Halikarnasu i przebywał tu na emigracji przez kilka lat, uciekając przed zagrożeniem ze strony tyrana swojego miasta, Lygdamisa.

Gdy przyszli Rzymianie, rozbudowali niektóre fragmenty, dobudowali jeszcze jedną, niewielką świątynię (grecka Hera była utożsamiana z rzymską Junoną), ale okres świetności Herajonu zakończył się ostatecznie w 391 r. n.e., kiedy to edykt cesarza Teodozjusza zabronił wszelkich praktyk pogańskich. W czasach Bizancjum na terenie świątyni urządzono kamieniołom, a potem zbudowano tu kościół chrześcijański.

Teren był podmokły i nie sprzyjał rabunkowej gospodarce, więc Herajon powoli zarastał drzewami i pokrywał się mułem, dzięki czemu przynajmniej w części ocalał przed kompletną dewastacją. Wykopaliska podjęto tu dopiero pod koniec XIX w., ale na większą skalę prace archeologiczne rozpoczęto w połowie lat 70. XX w.

Z każdych takich stanowisk archeologicznych schodzę z wrażeniem, że po pierwsze już to sto razy widziałem, tylko te kupy kamieni były inaczej porozrzucane, a po drugie, że chciałbym żeby na każdej wyspie zrekonstruowano, albo nie, lepiej: wykonano na nowo jakiś starożytny obiekt: pałac, zamek, świątynię, żeby można było zobaczyć, jak to kiedyś prawdopodobnie naprawdę wyglądało. Jak na warszawskiej Starówce. Koło jaskiń Lascaux i Chauveta wykonano ich kopie, żeby można było zobaczyć malowidła, nie niszcząc swoimi oddechami Psili Ammosprehistorycznych oryginałów. To może i w Grecji by się udało? I to lepiej, niż zrobił to Evans w Knossos?

Wiem, że to kosztuje i jest trochę oszustwem. Ale fajnie byłoby sobie porównać – prawdziwe i zrekonstruowane. Widziałem gdzieś rekonstrukcję – fotograficzną – ateńskiego Akropolu: jakie to wszystko było kolorowe!

No, nic. Słońce już całkiem nisko, wracamy znad morza koło Pithagorionu serpentynami przez góry nad morze w Posidonio.

24 sierpnia 2026, poniedziałek. Wstajemy wcześnie i nie rezerwując ręcznikami miejsc na naszej mikro-plaży, zaraz po śniadaniu jedziemy na bardzo reklamowaną plażę Psili Ammos, Ψιλή Άμμος. Nazwa oddaje istotę rzeczy – znaczy to Drobny Piasek. Od miejscowości Paleocastro skręcamy w lewo, na południe i po trzech kilometrach znajdujemy się na plaży. Kilka hoteli, parę pensjonatów, spory parking – pustawy jeszcze, bo dopiero niedawno minęła dziewiąta – i rzeczywiście drobniutki, złoty piasek. Mnóstwo leżaków i parasolek (10-15 € zestaw, w zależności w którym rzędzie od linii brzegowej) – i zejście do morza taMiasto Samosk łagodne, że aż się niedobrze robi. Odnoszę wrażenie, że aby zamoczyć kąpielówki, muszę przejść ze sto metrów. No, ale spacer przecież jest zdrowy. Prysznic, przebieralnia, toaleta chyba w okolicznej restauracji. Po kilku godzinach nudy, kiedy robi się coraz tłoczniej i coraz goręcej, a do morza przez morze coraz dalej – przebieramy się i jedziemy na północ, do obecnej stolicy wyspy, nazywającej się Samos.Piękny widok jest na stolicę z drogi, która serpentynami najpierw podjeżdża, potem zjeżdża z góry. Kiedyś była tu wioska Vathi, dzieląca się na część górną, usytuowana na wzgórzach – Ano Vathi i dolną, portową – Limen Vathi. Od 1958 r. stolica wyspy funkcjonuje pod nazwą Samos. Liczy sobie niecałe cztery tysiące mieszkańców w obrębie miasta, a w całej aglomeracji mieszka 12 tysięcy osób. Leży na wschodnim brzegu Zatoki Vathi, a port w stolicy otaczają piękne neoklasycystyczne budynki.

Parkujemy darmowo na wielkim, ale okropnie gorącym placu i snujemy się leniwie między wąskimi uliczkami, żeby po kilkunastu minutach dojść do klasycystycznego budynku Muzeum Archeologicznego. Klimatyzacja działa! Wstęp 10 €, międzynarodowa legitymacja dziennikarska zwalnia mnie z opłaty, wchodzimy. Nie cierpię muzeów, szczególnie archeologicznych: wszędzie jest to samo, pobite gary, niemal mikroskopijne zabawki, figurki z brązu, biżuteria – złota i miedziana, poobtłukiwane rzeźby. Pierwsza refleksja: żeby czyjś pomnik trafił do muzeum, musi mieć utrąconą głowę i genitalia, w przypadku, gdy jest facetem.

Muzeum z Samos wyróżnia się tym, że pokazuje największą w Grecji rzeźbę kurosa, czyli nagiego młodzieńca, znalezioną w 1980 r. przy Świętej Drodze w znanym nam już HeraKurosjonie. Posąg, pochodzący z pierwszej połowy VI w. p.n.e., czyli z czasów tyrana Polikratesa, ma ponad pięć metrów wysokości i żeby go wyeksponować, trzeba było pogłębić jedną z sal – a więc do kurosa schodzę po schodach, co dla mnie oraz mojego kręgosłupa i kolan nie jest łatwe. Pocieszam się tym, że mam się i tak znacznie lepiej niż bohater ekspozycji. Posąg ma na lewym udzie coś w rodzaju tatuażu – napis informujący, że ufundował go niejaki Isches, syn Resisa – prawdopodobnie jeden z miejscowych oligarchów, który chciał podlizać się i bogini Herze, i Polikratesowi. Czytam, że takich kurosów mogło być więcej i być może niedługo znajdą też inne. Ten został obalony przez trzęsienie ziemi i kiedy go odnaleziono, był w kawałkach – bez rąk, nóg i głowy, a nawet bez penisa. Co widać. Oczywiście od razu sobie pomyślałem, że chłopaka wymłotkowali ortodoksi bizantyjscy, ale nie: podobno korpus robili z jednego bloku marmuru, a resztę dosztukowywali z kawałków, więc odleciały. Głowę odnaleziono po czterech latach, ręce i kawałki nóg też. No i poskładali go umocowując te odpadki na tytanowych prętach. Poczułem z nim bliskość: też mam w sobie to i owo z tytanu…

W sąsiednich salach są też znalezione w Herajonie posągi dziewcząt, które nazywają się kory. W przeciwieństwie do kurosów są ubrane i niczego im specjalnie nie brakuje, no może czasem głowy czy rąk…

Miasto robi przyjemne wrażenie, ale niewiele o nim da się powiedzieć. Pojęcia też nie mam, dlaczego przeniesiono tu stolicę, która przedtem była w Pithagorio. Jedyny zabytek, jaki mijamy po drodze, to pomnik lwa przypominający lwa bawarskiego, znanego nam już z Nauplio. Ale nie – tym razem jest to upamiętnienie dzielnych jak lwy partyzantów, którzy zginęli w czasie walk o wyzwolenie Samos z rąk tureckich. Ustawiono go w 1930 r., podczas obchodów 100-lecia niepodległości Grecji. Dedykacja na pomniku głosi: „Εις τους αγωνιστάς του 1821 η Σάμος ευγνωμονούσα 1930” – Wojownikom roku 1821 – wdzięczna Samos, 1930. Przypomina mi się, że Samos wówczas nie została wyzwolona jako część Grecji: partyzanci walczyli jak lwy, ale zostali zdradzeni przez alianckich sojuszników i w 1930 r., kiedy powstała wolna Grecja – Samos na otarcie łez pokonanych Turków została pozostawiona przy Turcji. Patrioci znów chwycili za broń, grożąc kolejną wojną, a mieszkańcy Samos ogłosili niepodległość wyspy. Negocjacje między nimi a sułtanem Mahmudem II i mocarstwami europejskimi zakończyły się kompromisem: w 1834 r. powstało autonomiczne Księstwo Samos, na czele którego stanął mianowany przez sułtana książę-hegemon, którym w myśl zawartej umowy musiał każdorazowo być Grek i chrześcijanin. A wojsko tureckie nie miało prawa stacjonować na wyspie. Za tę pseudoniezależność Samos miało płacić Turcji trybut w wysokości 2700 funtów sW Posidoniozterlingów.

Z tym pierwszym hegemonem to trochę nie wyszło, bo sułtan mianował na to stanowisko Stefanosa Vogoridisa, rodowitego… Bułgara, mieszkającego w Stambule, którego noga nigdy na Samos nie postała. Miał jeszcze kilkunastu następców, lepszych i gorszych (za czasów drugiego hegemona, Aleksandrosa Kallimachisa, Vathy zostało stolicą wyspy), no i wreszcie za rządów ostatniego z nich, Grigoriosa Veglerisa, kiedy wybuchła I wojna bałkańska w 1912 r. wojska greckie wylądowały na wyspie i wspólnie z miejscowymi bojownikami usunęły hegemona, a lokalny parlament w Vathy ogłosił przyłączenie Samos do Grecji.

Tak czy inaczej robimy sobie zdjęcia pod lwem i wracamy na parking, gdzie nasz samochód stał w pełnym słońcu przez dwie godziny i teraz przypomina piec martenowski na kółkach. Otwieramy wszystkie okna, potem zamykamy, włączamy klimatyzację i po kilkunastu minutach dojeżdżamy kilkanaście kilometrów dalej na zachód do ładnej portowej miejscowości Kokkari. Ponieważ to słowo jest jednocześnie nazwą cebulki-dymki, coraz bardziej chce się nam jeść i po niedługim błądzeniu po urokliwych wąskich uliczkach docieramy nad morze i siadamy w tawernie z ładnym widokiem na północ. Po obiedzie łazimy trochę po uliczkach, żeby znaleźć zaułek z ciekawym domem, którego ściany pokryte są filozoficznymi sentencjami po grecku, angielsku i łacinie… Jest i tutejszy, samosański ziomal, Pitagoras z nie specjalnie głęboką myślą: nie poszukuj szczęścia – ono jest w tobie. Kokkari to mała miejscowość (ok. tysiąca mieszkańców), ale popularny kurort, z portem, przystanią jachtową i kilkoma plażami, nie specjalnie przyjemnymi.

Ciepły wieczór w Posidonio.

Kokkari

Spis treści

C.d.n.