Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
17. Dwie stolice
21 czerwca, niedziela.
Chcemy
wykorzystać wczesne godziny, kiedy temperatura nie jest jeszcze zbyt wysoka i
obejrzeć pozostałości innej ważnej metropolii argolidzkiej – Tirinsu. To znów
tylko kilkanaście kilometrów od naszego Tolo, ale wydostanie się z zastawionych
samochodami ulic plażowego miasteczka, a potem przebicie się przez poranne
Nauplio zajmuje przeszło pół godziny. Mijamy dawną stolicę i docieramy do
pozostałości obwarowań dawnego akropolu i cytadeli. Miejscowość przeżywała okres
największego rozkwitu w epoce mykeńskiej, ale dogodne położenie – odsunięcie od
morza i grasujących na nim piratów, niewielkie wzniesienie wśród płaskiej,
żyznej równiny – powodowało, że osadnictwo pojawiło się tu już w neolicie, ok.
5000 lat p.n.e., a ślady rozleglejszej osady mamy tu z trzeciego tysiąclecia.
Jednak największe inwestycje poczynili tu Achajowie w okresie od XIV do XII w.
p.n.e. Twierdzę, pałac, świątynię i niewielkie miasto otaczają gigantyczne mury
obronne, zbudowane z bloków o wadze do 12 ton, wysokie na osiem, a szerokie
nawet na 17 metrów. Układano je z wielkich, nieobrobionych i nie przylegających
do siebie głazów, przerwy między którymi uszczelniano kamiennym gruzem. Jak
podnoszono dwunastotonowe głazy na wysokość ośmiu metrów – nie wiemy i nie
wiedzieli tego też starożytni, więc uważano, że układali je bogowie albo cyklopi
– olbrzymi o niewyobrażalnej sile, stąd mury takie nazywane są cyklopowymi. W
rozbudowanym pałacu (zachowały się pozostałości reprezentacyjnej sali tronowej –
megaronu) mieszkali władcy Tyrinsu, nazywani wanaksami.
Najsłynniejszym z
nich, w mitologii, był król Eurysteus, wnuk Perseusza – ten, dla którego
Herakles musiał z rozkazu bogów wykonać dwanaście trudnych i niekiedy
uwłaczających godności herosa prac. Później, według Homera, Tyrinsem rządził
niemniej słynny Diomedes, silny, sprytny, świetny kochanek pań i panów (dość
wspomnieć igraszki z piękną Heleną i męską przyjaźń z Odyseuszem) – ale w
hierarchii argolidzkiej podporządkowany mykeńskiemu arcykrólowi – Agamemnonowi.
I losy – a może raczej bogowie, w tym urażona jego postępowaniem Afrodyta –
sprawiły, że spotkał go los podobny, choć mniej tragiczny do losu Agamemnona.
Gdy Diomedes zmagał się z Trojanami (walcząc nawet z bogami, w tym ze wspomnianą
Afrodytą i jej kochankiem – Aresem), w Tyrinsie opuszczona na dziesięć lat żona
Egiale wdała się w romans z młodym Kometesem, synem przyjaciela Diomedesa –
Stelenosa. I gdy mąż wrócił z wojny – zdrajcy chcieli zgotować mu los identyczny
z tym, jaki spotkał Agamemnona z rąk Klitajmestry i Egista. Tylko że dzielny
Diomedes nie dał się zaskoczyć i po prostu uciekł spod topora. Popłynął do
Italii, założył tam kilka miast (m.in. Brindisi), nawet spotkał się z Trojaninem
Eneaszem i zaprzyjaźnił się z dawnym wrogiem. Do Tyrinsu jednak już nie wrócił,
dożył późnej starości, zmarł spokojnie i został pochowany na Wyspach Diomedesa
(dzisiejsze wyspy Tremiti na Adriatyku).
Przechadzamy się wzdłuż cyklopowych murów, pamiętając, że i one nie ocaliły
miasta, kiedy Argolidę w 1100 r. p.n.e. najechali Dorowie, a choć Tyrins jako
mocno już podrzędna stolica maleńkiego królestwa funkcjonował do połowy V w.
p.n.e. – niewiele pozostało z jego wielkości. Ale jednak coś: znaleziono i
częściowo zrekonstruowano kilka fresków z XII w. p.n.e., które szalenie
przypominają zdobienia z pałacu w Knossos na Krecie: jeden z nich, przejażdżka
dwóch dam rydwanem ukazuje, że Tyrinsanki miały nawet identyczne fryzury,
jak Knossowianki. A fresk pokazujący polowanie stresowanych psów na dzika
(starszy o sto lat i nieco prymitywniejszy) kolorystyką przypomina słynne
Knossowskie delfiny.
I jeszcze jeden zabytek, kojarzący się z innym popularnym obiektem, tym razem
znanym z pobliskich Myken. To przepięknie utrzymany (oczywiście,
zrekonstruowany) grób tolosowy, będący niemal kopią tzw.
Grobu Agamemnona, znany
też jako Skarbiec Atreusza. Jest od mykeńskiego mniejszy, ale podobieństwo jest
uderzające. Leży na wschód od cytadeli, na zboczu wzgórza Profitis Ilias. Do
grobowca prowadzi kilkunastometrowy, pochyły dromos, czyli korytarz, a
wnętrze tolosu (osiem metrów średnicy i tyleż wysokości) wywiera ogromne
wrażenie. Czujemy się jak robaczki w wielkim kokonie: nad nami spiętrzają się
bloki kamienne, układane warstwami jedna na drugiej, każda warstwa jest nieco
wysunięta w stosunku do poprzedniej, aż wreszcie schodzą się nad naszymi
głowami, spięte kamiennym zwornikiem. Wszystko to jest osypane ziemią, której
ciężar niemal fizycznie czujemy nad głowami. Usiłujemy nie pamiętać o tym, że
układający tę kopułę budowniczowie nie używali żadnej zaprawy murarskiej,
kamienie trzymała na sobie tylko grawitacja i ten niewielki rozpierający je
zwornik, a Grecja jest terenem sejsmicznie aktywnym.
Podziwiam, ale z ulgą wychodzę na zewnątrz. Włóczymy się po rozległym i wciąż
gęsto zabudowanym (oczywiście, pozostały tylko fundamenty, ruiny, szczątki
kolumn świątynnych, mieszkań i magazynów) wzgórzu starego Tyrinsu. Ciepło, w
zasadzie gorąco, ale błogosławione święte drzewa bogini Ateny co kilkadziesiąt
metrów dają cień. Cień oliwki jest mocno specyficzny, jak i one same: odnosi się
wrażenie, że srebrnawe listki jak małe lusterka odbijają promienie słoneczne,
osłabiają siłę słońca, a jednocześnie go nie zasłaniają. Jak one to robią? Nie
wiem. Ale oliwki kocham jak żadne inne drzewa. No, może z wyjątkiem milanowskich
dębów.
Wracamy do Tolo. Dochodzi południe. Nie mogę oprzeć się wrażeniu, że jest jakoś
chłodniej, jakoś ciężej mi się idzie przez wodę do miejsca, gdzie jest na tyle
głębiej, że można się zanurzyć i trochę popływać. Cień wczorajszych wydarzeń
ustępuje jednak powoli, przychodzi popołudnie i jedziemy znów w stronę Tyrinsu,
ale tym razem zatrzymujemy się w Nauplio. Parkujemy koło Bawar
skiego Lwa, czyli
w okolicach Dolnego Zamku i idziemy połazić po mieście.
Ale najpierw nazwa. Jak już wiemy, pochodzi ona od mitycznego Naupliosa, syna
Posejdona i króla Eubei. W późniejszych latach nazwę miasta zapisywano bardzo
różnie, zresztą to jest niemal stała cecha onomastyki greckiej: albo Helleni nie
przywiązują specjalnej wagi do ortografii, albo oboczność zapisu wynika z różnic
dialektologicznych w wymowie – nie wiem. Na Rodos przy tej samej drodze w
odstępie kilkuset metrów mieliśmy Tsampikę i Tsambikę, na Samos Positonio i
Poseidonio, Pitagiorio i Pitagoreio… Tutaj miasto nazywa się Nauplio, Nauplion,
Nafplio i Nafplion. Myślę, że najbardziej prawidłowa jest nazwa Nauplio, zresztą
tak właśnie przeważnie piszą Grecy: Ναύπλιο. Ale oczywiście piszą różnie. W
polskiej grafii powinno to chyba odmieniać się jak Apollo, Apolla albo Apollona.
Upał, więc filolog ucieka do cienia i do mało istotnych rozważań. Na szczęście,
jest już po południu, słońce się nieco pochyliło i zawsze któraś strona ulicy
jest zacieniona, a przez to chłodniejsza. Są też drzewa – tym razem głównie
platany.
Jak już wiemy, Nauplio, młodsze od sąsiedniego i konkurencyjnego Argos
rozpoczyna swoje dzieje w czasach, gdy potęga mykeńska upada pod naporem Dorów.
Miasteczko wegetuje w okolicach niewielkiego portu, upada w okresie klasycznym,
a gdy okolice zwiedza geograf Pauzaniasz w II w. n.e. – nie ma go już prawie
wcale. Zaczyna się odradzać w czasach, gdy tereny te zajmuje Cesarstwo
Wschodniorzymskie, a w epoce krucjat, szczególnie na początku XIII w. władzę nad
nim obejmują Frankowie – jak nazywano krzyżowców.
Pod koniec XIV w. w Nauplio zaczęło się panowanie Wenecjan (raczej drogą
kupiecką niż militarną) – i ten wenecki sznyt w zasadzie widać tu do dziś. Turcy
osmańscy władali miastem krótko w XVI w., ale Wenecjanie powrócili i w latach
1686-1715 rządzili i rozbudowywali zarówno centrum, jak i port. O zamku Palamidi,
który wybudowali w tamtym czasie, już wiemy. W 1715 roku, wskutek zdrady, Turcy
zdobywają zamek – i miasto.
Nieco ponad sto lat później, także zaczynając od zamku, Nauplio wyzwolili
partyzanci i już niebawem, w 1823 r. miasto, przez które teraz idziemy, stało
się pierwszą stolicą królestwa Grecji. Ale dopiero na początku 1833 r.
uroczyście powitano tu greckiego króla (rodowitego Niemca zresztą) Ottona
Bawarskiego. Rok później Nauplio swoją stołeczność straciło na rzecz Aten.
Ale na pociechę ma to, że leży nad morzem, ma piękne, kolorowe domy i ładne
sklepy (tylko z kronikarskiego obowiązku odnotowuję obecność witryn,
reklamujących miłą dla mnie sieć sprzedaży pod nazwą Pink Woman) oraz
znacznie ładniejszy od ateńskiego Plac Konstytucji: Syntagma jest mniejsza, z
platanami i fontanną. Pobliski meczet jest nieczynny i pomazany chuligańskimi
graffiti, a portowych tawern w Atenach nie ma, a tu są. Trochę to przypomina
Chanię, trochę San Remo, a trochę każde inne zadbane nadmorskie miasteczko. Są
takie, naprawdę, i Nauplio jest jednym z nich.

22 czerwca, poniedziałek.
Uznajemy, że w zasadzie Argolidę mamy już z grubsza zaliczoną – oczywiście,
jeśli zestawić podróż w 2017 r. i tegoroczną. Ja jeszcze mogę sobie dorzucić
wspomnienia z 2000 r., kiedy byłem tu pierwszy raz, w Grecji była jeszcze
drachma, a wizyta ograniczyła się do dwóch dni i zwiedzania Myken i Epidaurosu.
Dziś już tylko plaża, pakowanie i pożegnalna kolacja w tawernie Akrogiali, gdzie
opychamy się owocami morza i gdzie właścicielka pochodzi z Polski, a obsługująca
nas Greczynka
po polsku świetnie mówi. Nawet jest polskie menu… A w tym menu
odkrywamy gavrosy – opiekane w cieście sardele, trochę mniejsze od
tradycyjnych sardynek, ale pysznie chrupiące i smaczne. Na ogół są bez główek i
wnętrzności, za to z niewyczuwalnym zupełnie kręgosłupem (bardzo zdrowy
fosfor!), obtoczone mąką i smażone na oliwie jak frytki na krucho. Bardziej
wykwintna wersja to rybki w cieście naleśnikowym lub piwnym. Idzie do tego
cytrynka, no i czymś to trzeba popić, bo rybka, nawet bez głowy, też lubi
pływać. Odkrywam piwo Mamos. Mythos tym razem idzie w odstawkę.
23 czerwca, wtorek. Spokojny
rajd powrotny przez Argolidę, z postojem w Koryncie. Zawsze podziwiam jak oni
wykopali ten kanał. Przesmyk Koryncki, łączący Zatokę Sarońską na Morzu Egejskim
na wschodzie z Zatoką Koryncką na Morzu Jońskim na zachodzie, jest szeroki
zaledwie na sześć kilometrów i aż się prosiło, żeby skrócić drogę statkom,
objeżdżającym cały Peloponez. To w miniaturze taka sama idea, jaka spowodowała
wykopanie Kanału Sueskiego – żeby nie opływać Afryki i Panamskiego – żeby nie
opływać Ameryki Południowej. Ale nawet te sześć kilometrów to było wyzwanie jak
na tamte czasy. Więc początkowo tyran Koryntu Periander na przełomie VII i VI w.
p.n.e. zbudował sześciokilometrową rampę, po której statki były przeciągane siłą
ludzkich mięśni miedzy obydwoma morzami. A pobierane za transfer opłaty
pozwoliły zwolnić mieszkańców Koryntu z podatków. Do przekopania kanału
przymierzali się władcy rzymscy, w tym Juliusz Cezar i Neron, który w 67 r.
osobiście wbił pierwszą łopatę, kazał zatrudnić 10 tysięcy robotników – ale rok
później zmarł, a jego następca, cesarz Galba uznał, że inwestycja jest zbyt
kosztowna, trudna i w zasadzie nie warto się nią zajmować. Zresztą, Rzymianie
nie lubili morza, bali się go i jeśli tylko mogli, to podróżowali lądem.
W efekcie do projektu powrócono dopiero po powstaniu niepodległej Grecji. Budowa
trwała kilka lat, a największe zasługi przy realizacji inwestycji mają
inżynierowie… węgierscy, István Türr i Béla Gerster, co upamiętniają tablice
przy moście nad kanałem. Ostatecznie Kanał Koryncki uroczyście otwarto w lipcu
1893 r. w obecności króla Grecji Jerzego I, który notabene był księciem duńskim
i naprawdę nazywał się Vilhelm af Slesvig-Holsten-Sønderborg-Glücksborg. Do tej
pory znałem (nie osobiście!) tylko jednego księcia duńskiego, ale opisywał go
pewien Anglik, twierdzący, że źle się dzieje w państwie duńskim… Teraz w
państwie duńskim dzieje się bardzo dobrze, bo mieszkańcy Danii uważani są za
najszczęśliwszych ludzi na świecie. Wstęgę nad kanałem przecięła królowa Grecji
Olga – czystej krwi Rosjanka, Olga Konstantynowna Romanowa. Czyniąc dygresję do
dygresji wspomnę tylko, że wnukiem królewskiej pary greckiej, czyli Duńczyka i
Rosjanki był m.in. książę Edynburga Filip, mąż królowej brytyjskiej Elżbiety II.
Kanał ma 6343 km długości, 24,6 m szerokości (na poziomie morza, na dnie trochę
mniej), 8,3 m głębokości, a lustro wody w kanale w miejscu, gdzie patrzymy na
nie z mostu leży 78 metrów poniżej poziomu gruntu. Stąd widok z głównego mostu
drogowego jest niesamowity i trochę przerażający. Są też inne mosty – kolejowy i
dwa zwodzone, opuszczane na dno kanału gdy przepływają statki… Byłem tam chyba
już pięciokrotnie i za każdym razem robi to na mnie ogromne wrażenie.
Opuszczamy największą grecką wyspę, jaką od 1893 roku stał się Peloponez,
wjeżdżamy do Attyki, oddajemy samochód, pokonujemy setki metrów podziemiami
ateńskiego terminala lotniczego i po dwóch godzinach lądujemy w Krakowie.