Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

 

17. Dwie stolice

Tyrins - mury21 czerwca, niedziela.  Chcemy wykorzystać wczesne godziny, kiedy temperatura nie jest jeszcze zbyt wysoka i obejrzeć pozostałości innej ważnej metropolii argolidzkiej – Tirinsu. To znów tylko kilkanaście kilometrów od naszego Tolo, ale wydostanie się z zastawionych samochodami ulic plażowego miasteczka, a potem przebicie się przez poranne Nauplio zajmuje przeszło pół godziny. Mijamy dawną stolicę i docieramy do pozostałości obwarowań dawnego akropolu i cytadeli. Miejscowość przeżywała okres największego rozkwitu w epoce mykeńskiej, ale dogodne położenie – odsunięcie od morza i grasujących na nim piratów, niewielkie wzniesienie wśród płaskiej, żyznej równiny – powodowało, że osadnictwo pojawiło się tu już w neolicie, ok. 5000 lat p.n.e., a ślady rozleglejszej osady mamy tu z trzeciego tysiąclecia. Jednak największe inwestycje poczynili tu Achajowie w okresie od XIV do XII w. p.n.e. Twierdzę, pałac, świątynię i niewielkie miasto otaczają gigantyczne mury obronne, zbudowane z bloków o wadze do 12 ton, wysokie na osiem, a szerokie nawet na 17 metrów. Układano je z wielkich, nieobrobionych i nie przylegających do siebie głazów, przerwy między którymi uszczelniano kamiennym gruzem. Jak podnoszono dwunastotonowe głazy na wysokość ośmiu metrów – nie wiemy i nie wiedzieli tego też starożytni, więc uważano, że układali je bogowie albo cyklopi – olbrzymi o niewyobrażalnej sile, stąd mury takie nazywane są cyklopowymi. W rozbudowanym pałacu (zachowały się pozostałości reprezentacyjnej sali tronowej – megaronu) mieszkali władcy Tyrinsu, nazywani wanaksami.Diomedes Najsłynniejszym z nich, w mitologii, był król Eurysteus, wnuk Perseusza – ten, dla którego Herakles musiał z rozkazu bogów wykonać dwanaście trudnych i niekiedy uwłaczających godności herosa prac. Później, według Homera, Tyrinsem rządził niemniej słynny Diomedes, silny, sprytny, świetny kochanek pań i panów (dość wspomnieć igraszki z piękną Heleną i męską przyjaźń z Odyseuszem) – ale w hierarchii argolidzkiej podporządkowany mykeńskiemu arcykrólowi – Agamemnonowi.

I losy – a może raczej bogowie, w tym urażona jego postępowaniem Afrodyta – sprawiły, że spotkał go los podobny, choć mniej tragiczny do losu Agamemnona. Gdy Diomedes zmagał się z Trojanami (walcząc nawet z bogami, w tym ze wspomnianą Afrodytą i jej kochankiem – Aresem), w Tyrinsie opuszczona na dziesięć lat żona Egiale wdała się w romans z młodym Kometesem, synem przyjaciela Diomedesa – Stelenosa. I gdy mąż wrócił z wojny – zdrajcy chcieli zgotować mu los identyczny z tym, jaki spotkał Agamemnona z rąk Klitajmestry i Egista. Tylko że dzielny Diomedes nie dał się zaskoczyć i po prostu uciekł spod topora. Popłynął do Italii, założył tam kilka miast (m.in. Brindisi), nawet spotkał się z Trojaninem Eneaszem i zaprzyjaźnił się z dawnym wrogiem. Do Tyrinsu jednak już nie wrócił, dożył późnej starości, zmarł spokojnie i został pochowany na Wyspach Diomedesa (dzisiejsze wyspy Tremiti na Adriatyku).

Przechadzamy się wzdłuż cyklopowych murów, pamiętając, że i one nie ocaliły miasta, kiedy Argolidę w 1100 r. p.n.e. najechali Dorowie, a choć Tyrins jako mocno już podrzędna stolica maleńkiego królestwa funkcjonował do połowy V w. p.n.e. – niewiele pozostało z jego wielkości. Ale jednak coś: znaleziono i częściowo zrekonstruowano kilka fresków z XII w. p.n.e., które szalenie przypominają zdobienia z pałacu w Knossos na Krecie: jeden z nich, przejażdżka dwóch dam rydwanem ukazuje, że Tyrinsanki miały nawet identyczne fryzury, jak Knossowianki. A fresk pokazujący polowanie stresowanych psów na dzika (starszy o sto lat i nieco prymitywniejszy) kolorystyką przypomina słynne Knossowskie delfiny.

Grób tolosowyI jeszcze jeden zabytek, kojarzący się z innym popularnym obiektem, tym razem znanym z pobliskich Myken. To przepięknie utrzymany (oczywiście, zrekonstruowany) grób tolosowy, będący niemal kopią tzw.Tyrins Grobu Agamemnona, znany też jako Skarbiec Atreusza. Jest od mykeńskiego mniejszy, ale podobieństwo jest uderzające. Leży na wschód od cytadeli, na zboczu wzgórza Profitis Ilias. Do grobowca prowadzi kilkunastometrowy, pochyły dromos, czyli korytarz, a wnętrze tolosu (osiem metrów średnicy i tyleż wysokości) wywiera ogromne wrażenie. Czujemy się jak robaczki w wielkim kokonie: nad nami spiętrzają się bloki kamienne, układane warstwami jedna na drugiej, każda warstwa jest nieco wysunięta w stosunku do poprzedniej, aż wreszcie schodzą się nad naszymi głowami, spięte kamiennym zwornikiem. Wszystko to jest osypane ziemią, której ciężar niemal fizycznie czujemy nad głowami. Usiłujemy nie pamiętać o tym, że układający tę kopułę budowniczowie nie używali żadnej zaprawy murarskiej, kamienie trzymała na sobie tylko grawitacja i ten niewielki rozpierający je zwornik, a Grecja jest terenem sejsmicznie aktywnym.

Podziwiam, ale z ulgą wychodzę na zewnątrz. Włóczymy się po rozległym i wciąż gęsto zabudowanym (oczywiście, pozostały tylko fundamenty, ruiny, szczątki kolumn świątynnych, mieszkań i magazynów) wzgórzu starego Tyrinsu. Ciepło, w zasadzie gorąco, ale błogosławione święte drzewa bogini Ateny co kilkadziesiąt metrów dają cień. Cień oliwki jest mocno specyficzny, jak i one same: odnosi się wrażenie, że srebrnawe listki jak małe lusterka odbijają promienie słoneczne, osłabiają siłę słońca, a jednocześnie go nie zasłaniają. Jak one to robią? Nie wiem. Ale oliwki kocham jak żadne inne drzewa. No, może z wyjątkiem milanowskich dębów.

Wracamy do Tolo. Dochodzi południe. Nie mogę oprzeć się wrażeniu, że jest jakoś chłodniej, jakoś ciężej mi się idzie przez wodę do miejsca, gdzie jest na tyle głębiej, że można się zanurzyć i trochę popływać. Cień wczorajszych wydarzeń ustępuje jednak powoli, przychodzi popołudnie i jedziemy znów w stronę Tyrinsu, ale tym razem zatrzymujemy się w Nauplio. Parkujemy koło BawarPink Womanskiego Lwa, czyli w okolicach Dolnego Zamku i idziemy połazić po mieście.

Ale najpierw nazwa. Jak już wiemy, pochodzi ona od mitycznego Naupliosa, syna Posejdona i króla Eubei. W późniejszych latach nazwę miasta zapisywano bardzo różnie, zresztą to jest niemal stała cecha onomastyki greckiej: albo Helleni nie przywiązują specjalnej wagi do ortografii, albo oboczność zapisu wynika z różnic dialektologicznych w wymowie – nie wiem. Na Rodos przy tej samej drodze w odstępie kilkuset metrów mieliśmy Tsampikę i Tsambikę, na Samos Positonio i Poseidonio, Pitagiorio i Pitagoreio… Tutaj miasto nazywa się Nauplio, Nauplion, Nafplio i Nafplion. Myślę, że najbardziej prawidłowa jest nazwa Nauplio, zresztą tak właśnie przeważnie piszą Grecy: Ναύπλιο. Ale oczywiście piszą różnie. W polskiej grafii powinno to chyba odmieniać się jak Apollo, Apolla albo Apollona.

Upał, więc filolog ucieka do cienia i do mało istotnych rozważań. Na szczęście, jest już po południu, słońce się nieco pochyliło i zawsze któraś strona ulicy jest zacieniona, a przez to chłodniejsza. Są też drzewa – tym razem głównie platany.

Jak już wiemy, Nauplio, młodsze od sąsiedniego i konkurencyjnego Argos rozpoczyna swoje dzieje w czasach, gdy potęga mykeńska upada pod naporem Dorów. Miasteczko wegetuje w okolicach niewielkiego portu, upada w okresie klasycznym, a gdy okolice zwiedza geograf Pauzaniasz w II w. n.e. – nie ma go już prawie wcale. Zaczyna się odradzać w czasach, gdy tereny te zajmuje Cesarstwo Wschodniorzymskie, a w epoce krucjat, szczególnie na początku XIII w. władzę nad nim obejmują Frankowie – jak nazywano krzyżowców.  Pod koniec XIV w. w Nauplio zaczęło się panowanie Wenecjan (raczej drogą kupiecką niż militarną) – i ten wenecki sznyt w zasadzie widać tu do dziś. Turcy osmańscy władali miastem krótko w XVI w., ale Wenecjanie powrócili i w latach 1686-1715 rządzili i rozbudowywali zarówno centrum, jak i port. O zamku Palamidi, który wybudowali w tamtym czasie, już wiemy. W 1715 roku, wskutek zdrady, Turcy zdobywają zamek – i miasto.

Nieco ponad sto lat później, także zaczynając od zamku, Nauplio wyzwolili partyzanci i już niebawem, w 1823 r. miasto, przez które teraz idziemy, stało się pierwszą stolicą królestwa Grecji. Ale dopiero na początku 1833 r. uroczyście powitano tu greckiego króla (rodowitego Niemca zresztą) Ottona Bawarskiego. Rok później Nauplio swoją stołeczność straciło na rzecz Aten.

Ale na pociechę ma to, że leży nad morzem, ma piękne, kolorowe domy i ładne sklepy (tylko z kronikarskiego obowiązku odnotowuję obecność witryn, reklamujących miłą dla mnie sieć sprzedaży pod nazwą Pink Woman) oraz znacznie ładniejszy od ateńskiego Plac Konstytucji: Syntagma jest mniejsza, z platanami i fontanną. Pobliski meczet jest nieczynny i pomazany chuligańskimi graffiti, a portowych tawern w Atenach nie ma, a tu są. Trochę to przypomina Chanię, trochę San Remo, a trochę każde inne zadbane nadmorskie miasteczko. Są takie, naprawdę, i Nauplio jest jednym z nich.

Nauplio, Plac Syntagma

22 czerwca, poniedziałek. Uznajemy, że w zasadzie Argolidę mamy już z grubsza zaliczoną – oczywiście, jeśli zestawić podróż w 2017 r. i tegoroczną. Ja jeszcze mogę sobie dorzucić wspomnienia z 2000 r., kiedy byłem tu pierwszy raz, w Grecji była jeszcze drachma, a wizyta ograniczyła się do dwóch dni i zwiedzania Myken i Epidaurosu. Dziś już tylko plaża, pakowanie i pożegnalna kolacja w tawernie Akrogiali, gdzie opychamy się owocami morza i gdzie właścicielka pochodzi z Polski, a obsługująca nas GreczynkaGavrosy po polsku świetnie mówi. Nawet jest polskie menu… A w tym menu odkrywamy gavrosy – opiekane w cieście sardele, trochę mniejsze od tradycyjnych sardynek, ale pysznie chrupiące i smaczne. Na ogół są bez główek i wnętrzności, za to z niewyczuwalnym zupełnie kręgosłupem (bardzo zdrowy fosfor!), obtoczone mąką i smażone na oliwie jak frytki na krucho. Bardziej wykwintna wersja to rybki w cieście naleśnikowym lub piwnym. Idzie do tego cytrynka, no i czymś to trzeba popić, bo rybka, nawet bez głowy, też lubi pływać. Odkrywam piwo Mamos. Mythos tym razem idzie w odstawkę.

Kanał Koryncki23 czerwca, wtorek. Spokojny rajd powrotny przez Argolidę, z postojem w Koryncie. Zawsze podziwiam jak oni wykopali ten kanał. Przesmyk Koryncki, łączący Zatokę Sarońską na Morzu Egejskim na wschodzie z Zatoką Koryncką na Morzu Jońskim na zachodzie, jest szeroki zaledwie na sześć kilometrów i aż się prosiło, żeby skrócić drogę statkom, objeżdżającym cały Peloponez. To w miniaturze taka sama idea, jaka spowodowała wykopanie Kanału Sueskiego – żeby nie opływać Afryki i Panamskiego – żeby nie opływać Ameryki Południowej. Ale nawet te sześć kilometrów to było wyzwanie jak na tamte czasy. Więc początkowo tyran Koryntu Periander na przełomie VII i VI w. p.n.e. zbudował sześciokilometrową rampę, po której statki były przeciągane siłą ludzkich mięśni miedzy obydwoma morzami. A pobierane za transfer opłaty pozwoliły zwolnić mieszkańców Koryntu z podatków. Do przekopania kanału przymierzali się władcy rzymscy, w tym Juliusz Cezar i Neron, który w 67 r. osobiście wbił pierwszą łopatę, kazał zatrudnić 10 tysięcy robotników – ale rok później zmarł, a jego następca, cesarz Galba uznał, że inwestycja jest zbyt kosztowna, trudna i w zasadzie nie warto się nią zajmować. Zresztą, Rzymianie nie lubili morza, bali się go i jeśli tylko mogli, to podróżowali lądem.

W efekcie do projektu powrócono dopiero po powstaniu niepodległej Grecji. Budowa trwała kilka lat, a największe zasługi przy realizacji inwestycji mają inżynierowie… węgierscy, István Türr i Béla Gerster, co upamiętniają tablice przy moście nad kanałem. Ostatecznie Kanał Koryncki uroczyście otwarto w lipcu 1893 r. w obecności króla Grecji Jerzego I, który notabene był księciem duńskim i naprawdę nazywał się Vilhelm af Slesvig-Holsten-Sønderborg-Glücksborg. Do tej pory znałem (nie osobiście!) tylko jednego księcia duńskiego, ale opisywał go pewien Anglik, twierdzący, że źle się dzieje w państwie duńskim… Teraz w państwie duńskim dzieje się bardzo dobrze, bo mieszkańcy Danii uważani są za najszczęśliwszych ludzi na świecie. Wstęgę nad kanałem przecięła królowa Grecji Olga – czystej krwi Rosjanka, Olga Konstantynowna Romanowa. Czyniąc dygresję do dygresji wspomnę tylko, że wnukiem królewskiej pary greckiej, czyli Duńczyka i Rosjanki był m.in. książę Edynburga Filip, mąż królowej brytyjskiej Elżbiety II.

Kanał ma 6343 km długości, 24,6 m szerokości (na poziomie morza, na dnie trochę mniej), 8,3 m głębokości, a lustro wody w kanale w miejscu, gdzie patrzymy na nie z mostu leży 78 metrów poniżej poziomu gruntu. Stąd widok z głównego mostu drogowego jest niesamowity i trochę przerażający. Są też inne mosty – kolejowy i dwa zwodzone, opuszczane na dno kanału gdy przepływają statki… Byłem tam chyba już pięciokrotnie i za każdym razem robi to na mnie ogromne wrażenie.

Opuszczamy największą grecką wyspę, jaką od 1893 roku stał się Peloponez, wjeżdżamy do Attyki, oddajemy samochód, pokonujemy setki metrów podziemiami ateńskiego terminala lotniczego i po dwóch godzinach lądujemy w Krakowie.

Spis treści

C.d.n.