Spacery po mieście
SPACERY I WYCIECZKI
2. Krupówki - Wielka Skocznia - Kuźnice
Spacerowa trasa na pół dnia, prowadząca
z centrum w kierunku południowym, obok najważniejszych obiektów
sportowych miasta, do dawnego ośrodka hutniczego w Kuźnicach,
gdzie rozpoczyna się wiele atrakcyjnych wycieczek górskich.
Wyruszamy sprzed poczty głównej tym razem w górę Krupówek.
Przed nami najbardziej uczęszczany odcinek zakopiańskiego
deptaku - pełen najlepszych restauracji, kawiarni, sklepów i
punktów usługowych. Mijamy dość nowoczesny budynek Biura Podróży
"Orbis" (Krupówki 22), wzniesiony w 1970 r. wg
projektu Jerzego Dajewskiego i dochodzimy do niewielkiej, ale od
lat popularnej kawiarni "Szarotka", o której
szanujący się zakopiańczyk nie powie inaczej, jak "Dziurka".
W latach 50-tych XX wieku lokal ten był szczególnie
często odwiedzany przez ówcześnie mieszkających w Zakopanem
literatów, zwłaszcza tych, którzy musieli wyjechać ze stolicy
po upadku Powstania Warszawskiego. Widywano tu Kornela Makuszyńskiego,
Romana Brandstaettera, Ludwika Hieronima Morstina, Janusza
Meisnera. Często zaglądała Marusia Kasprowiczowa, a niemal stałym
lokatorem kawiarni był zasłużony dyrektor Muzeum Tatrzańskiego
- Juliusz Zborowski. Wystrój wnętrza był dziełem wybitnego
malarza, zakopiańczyka Jana Seweryna Sokołowskiego.
Niemal po sąsiedzku z "Szarotką"
usytuowany jest jeden z najczęściej ostatnio odwiedzanych
lokali Zakopanego - postmodernistyczna restauracja McDonald's,
wzniesiona w 1994 r. i konkurencyjny lokal pseudo-regionalny
"Kolorowa" (interesujący napis: Z produktami firmy
McDonald's proszę nie wchodzić!). Naprzeciwko inny lokal o
regionalnym wystroju i góralsko-chicagowskiej nazwie - "Stek
Chałupa". W tym miejscu znajdował się na początku XX
wieku najstarszy w Zakopanem sklep, sprzedający artykuły
sportowe, prowadzony przez Andrzeja Górasia - jednego z
pierwszych narciarzy zakopiańskich. O jego dobre zaopatrzenie
starali się m.in. twórca TOPR-u - Mariusz Zaruski i kompozytor
- Mieczysław Karłowicz.
W prawo odchodzi krótka ulica generała
Andrzeja Galicy. Jej patron, urodzony w 1873 r. w Białym
Dunajcu, skończył w Wiedniu studia techniczne, a w 1914 r. związał
się z tworzonymi wówczas Legionami Polskimi. Wkrótce zdobył
stopień kapitana i zajmował się werbunkiem do Wojska Polskiego.
W czasie wojny dowodził 3 pułkiem Legionów, po odzyskaniu
niepodległości w stopniu pułkownika był dowódcą wojskowym
Podhala, a następnie został mianowany generałem. Był twórcą
i pierwszym dowódcą Brygady (potem Dywizji) Strzelców Podhalańskich,
której żołnierzy od jego imienia do dziś nazywa się "jędrusiami".
Znany także ze swej twórczości literackiej, był autorem m.in.
gwarowej sztuki Janosik, napisał też słowa do śpiewanego
do dziś hymnu strzelców podhalańskich - Hej, tam spod Tater...
Zmarł w 1945 r. i został pochowany w miejscu swojego ostatniego
zamieszkania koło Piotrkowa Trybunalskiego, ale staraniem jego
krewnego, dr. Wincentego Galicy, jego prochy sprowadzono do
Zakopanego i w 1973 r. pochowano w Kwaterze Legionistów na Nowym
Cmentarzu.
Mijamy ul. gen. Galicy i dochodzimy do okazałego
budynku hotelu "Morskie Oko" (Krupówki 30).
Pierwszy hotel o tej nazwie, jeszcze drewniany,
wzniesiono tu w 1897 r., ale spłonął dwa lata później - a
wraz z nim kilkanaście domów w środkowej części Krupówek. Właściciel,
Władysław Dzikiewicz, dzięki wysokiej kwocie ubezpieczenia, prędko
odbudował hotel, już jako budynek murowany - jeden z pierwszych
z centrum Zakopanego. Niebawem dobudowano obok salę widowiskowo-balową
na blisko 300 osób, w której wystrój lóż i urządzenie sceny
projektował w stylu zakopiańskim Stanisław Witkiewicz, który
także był autorem malowidła na kurtynie, przedstawiającego
tatrzańskie "Morskie Oko". Latem 1901 roku uroczyście
otwarto hotel, a wkrótce rozpoczęła działalność sala
widowiskowa, w której przez kilkadziesiąt lat występowali
znani muzycy, aktorzy i literaci, m.in. Helena Modrzejewska,
Karol Adwentowicz, Hanka Ordonówna, Ludwik Sempoliński, Karol
Szymanowski, Ada Sari, Wanda Wiłkomirska, Kaja Danczowska, Ewa
Demarczyk, Maryla Rodowicz, Jan Kasprowicz, Kazimierz Tetmajer,
Stefan Żeromski... W latach międzywojennych miał tu swoją
siedzibę Teatr Formistyczny założony przez Stanisława
Ignacego Witkiewicza, po II wojnie zaś - Towarzystwo Miłośników
Teatru im. H.Modrzejewskiej. W 1978 r. halny wiatr uszkodził
budynek, przez wiele lat czekano na jego odbudowę, wreszcie nowy
właściciel zamienił salę widowiskową na dyskotekę, a hotel
jest rozbudowywany i modernizowany.
Niemal naprzeciwko "Morskiego Oka"
znajduje się budynek, nazywany niegdyś "Bazarem Polskim",
gdzie dziś mieszczą się m.in. "Delikatesy" PSS
"Społem" (ul. Krupówki 41). Budynek ten, wzniesiony w
1911 roku sumptem hr. Władysława Zamoyskiego wg. projektu
architekta Franciszka Mączyńskiego początkowo miał służyć
na pomieszczenie sklepów i sali wystawowej, gdzie prezentowane
miały być wyroby polskiego rzemiosła i myśli technicznej ze
wszystkich trzech zaborów. Jednakże wkrótce okazało się, że
wielka sala na piętrze budynku najlepiej nadaje się na wystawy
plastyczne i tym celom służy od lipca 1911 roku do dziś, początkowo
jako galeria wystaw Towarzystwa "Sztuka Podhalańska",
potem administrowana przez Związek Plastyków, a obecnie - przez
Biuro Wystaw Artystycznych (wejście do galerii od strony ul.
Weteranów Wojny).
Wystawiali tu swoje dzieła wszyscy
najwybitniejsi polscy plastycy - od Teodora Axentowicza i Juliana
Fałata, przez obydwu Witkiewiczów po Małgorzatę Abakanowicz i
Tadeusza Brzozowskiego. Od lat międzywojennych próbowano łączyć
wystawy plastyczne z koncertami muzyki poważnej, a największą
imprezą, w czasie której w BWA organizowane są koncerty jest
doroczny Festiwal Dni Muzyki Karola Szymanowskiego (lipiec).
Na parterze budynku znajdują się sklepy - co
jest kontynuacją tradycji z czasów hrabiego Zamoyskiego, który
patronował mającej tu swoją siedzibę Spółce Handlowej.
Tutaj też znajdował się duży magazyn nowości i tekstyliów
pod nazwą "Bazar Polski", który dał nazwę całemu
budynkowi.
Po przeciwległej stronie (Krupówki 40) znów miejsce związane
ze wspaniałą tradycją hotelowo-gastronomiczną. Tutaj właśnie
do 1999 roku mieścił się słynny zakopiański "Cocktail-Bar",
znany z bardzo dobrych ciastek i lodów, działający pod
patronatem Podhalańskiej Spółdzielni Mleczarskiej. Lokal został
zlikwidowany, budynek sprzedany, a w jego miejscu ma powstać
prywatny hotel.
Tradycja tego miejsca rozpoczęła się tu ok.
1900 roku, kiedy to pierwszy hotelik z restauracją wzniósł
tutaj Ferdynand Muchowicz. W 1903 roku mieszkał tu Władysław
Reymont. W 1905 r. lokal został przejęty, a następnie
rozbudowany przez lwowskiego kuchmistrza Stanisława Karpowicza,
który wybudował tu renomowany hotel "Sport", przy którym
znajdowała się bardzo popularna, szczególnie wśród ludzi
sztuki i literatury, restauracja "Przełęcz". W czasie
I wojny światowej działała tu "tajna" organizacja
niepodległościowa, z Janem Kasprowiczem i Stefanem Żeromskim
na czele. Mieszkający wtedy w hotelu malarz Kazimierz Sichulski
za "wikt i opierunek" namalował liczącą 50 obrazów
kolekcję karykatur słynnych zakopiańskich postaci - bywalców
restauracji. Kolekcja w komplecie została zakupiona w 1975 r.
przez Muzeum Tatrzańskie.
Dochodzimy do skrzyżowania ulicy Krupówki z
ulicą Staszica. W tym miejscu od deptaku odchodzi w kierunku
Tatr szeroka, spacerowa ulica Józefa Piłsudskiego. W 1999 roku
na samym skrzyżowaniu Zarząd Miasta polecił wybudować "oczko
wodne" na płynącym wzdłuż Krupówek Potoku Foluszowym (od
lat międzywojennych potok ten był tu ujęty w rury i płynął
pod ziemią, a sąsiadująca ze skrzyżowaniem kamienica u zbiegu
Krupówek i Piłsudskiego jest wybudowana "na potoku").
Malowniczy drewniany mostek (w zimie oblodzony i niebezpieczny) służy
raczej celom fotograficznym niż komunikacyjnym - za nim pięknie
maluje się panorama Tatr, nieco tylko zeszpecona budynkiem
znajdującej się po sąsiedzku stacji benzynowej.
Stacja ta - najstarsza w Zakopanem - obsługiwała początkowo
pierwszy zakopiański dworzec autobusowy, wzniesiony tutaj właśnie
w 1926 r. staraniem Zakopiańskiej Spółki Samochodowej. Dziś mówi
się o likwidacji pomp, które stanowią spore utrudnienie nie
tylko dla spacerujących tędy turystów, ale także dla
okolicznych mieszkańców oraz gości nowo wybudowanego w 1999 r.
hotelu "Litwor". Jest to najnowocześniejszy i
najbardziej luksusowy hotel w Zakopanem (jedyny czterogwiazdkowy),
zaprojektowany przez Grzegorza Leszka Krzanika w stylu nawiązującym
do regionu, wyposażony w basen, dwie sauny (w tym parową), siłownię,
dwie restauracje (regionalną i polską). Ma ok. 100 miejsc w 55
pokojach.
Patronujący najładniejszej może ulicy
spacerowej Józef Piłsudski (1867-1935), polityk,
komendant Legionów, Naczelnik Państwa, był kuzynem twórcy
stylu zakopiańskiego - Stanisława Witkiewicza. W latach 1901-14
bywał w Zakopanem systematycznie dla zdrowia, prowadził tu również
działalność polityczną, m.in. współtworząc zakopiański
oddział "Strzelca". Najdłużej zatrzymywał się w
domu u zbiegu ul. Kasprowicza i Chycowego Potoku (pamiątkowy
napis). W 1928 r. jego imieniem nazwano ulicę prowadzącą do
skoczni. W 1934 r. został mianowany honorowym obywatelem
Zakopanego.
Skręcamy w ulicę Piłsudskiego i idziemy pod
górę, w stronę coraz bliższych Tatr. Zabudowa nieco rzednie,
pojawiają się coraz liczniejsze indywidualne wille i pensjonaty.
Charakter spacerowej alei nadano ulicy w 1961 r., podczas
przygotowań do organizowanych rok później w Zakopanem
narciarskich Mistrzostw Świata FIS. W 1970 r. oddano do użytku
największy w Zakopanem dom wczasowy "Hyrny" (ul. Piłsudskiego
16), projektowany przez krakowskich architektów Zygmunta
Miecznikowskiego, Stanisława Miroszewskiego i Tadeusza Suwaja w
stylu, który nie ma nic wspólnego z regionem podhalańskim.
Mijamy skrzyżowanie z ulicą Makuszyńskiego i dochodzimy do
przedwojennego pensjonatu "Halama" (ul. Piłsudskiego
24), wybudowanego w 1935 r. wg projektu Leona Kopkowicza dla słynnych
gwiazd estrady - Lody i Zizi Halamy i męża Zizi - Ludwika
Parnella. Od 1950 roku "Halama" (podobnie jak sąsiedni,
położony w głębi "Orlik") należy do Stowarzyszenia
Autorów ZAiKS i gości najsłynniejszych polskich aktorów,
literatów, muzyków i publicystów. Tutaj właśnie w grudniu
1953 r. ostatnie dni swego życia spędził Julian Tuwim, o czym
informuje tablica pamiątkowa.
Dom ZAiKS-u nosi imię Wawrzyńca Żuławskiego
(1916-57), kompozytora, pisarza i wybitnego alpinisty. Jego
ojciec, wybitny pisarz i dramaturg Jerzy Żuławski, osiadł w
Zakopanem w pierwszych latach XX wieku, a Wawrzyniec pod
Giewontem się urodził, tu spędził dzieciństwo, a od 16 roku
życia uprawiał wspinaczkę w Tatrach, a później w Alpach.
Działacz Klubu Wysokogórskiego (prezes), organizator polskich
wypraw alpejskich po II wojnie światowej. Był cenionym
kompozytorem i krytykiem, współtwórcą powojennego życia
muzycznego (Związek Kompozytorów Polskich) i twórczego w ogóle
(ZAiKS), pisarzem i publicystą (tematyka tatrzańska i
alpinistyczna - m.in. Sygnały ze skalnych ścian, Wędrówki
alpejskie, Skalne lato - oraz muzyczna). W jego kompozycjach
są elementy podhalańskie i tatrzańskie (Kwintet fortepianowy, Wierchowe
nuty). Zginął w Alpach, zasypany lawiną w czasie akcji
poszukiwania zaginionego Stanisława Grońskiego.
Po prawej stronie stylowa brama i odpowiednie
napisy oznajmiają miejsce, gdzie znajduje się popularna regionalna
restauracja "Bąkowo Zohylina" (od przydomku właściciela
- Włodzimierza Gąsienicy-Gładczana i gwarowego słowa zohylina,
oznaczającego kryjówkę). Stylowy budynek projektowała arch.
Teresa Korn.
Lokal został otwarty 13 grudnia 1996 r., o
godzinie 1313, zaś w czasie uroczystości, w której
wzięli udział nawet przedstawiciele centralnych władz, grało
13 muzykantów... Bardzo smaczne dania regionalne, interesujący
wystrój wnętrza, związany z myśliwską pasją właściciela i
jego rodziny, muzyka góralska - wszystko to sprawia, że w
sezonie trudno tu o miejsce, szczególniej wieczorami, jako że w
"Zohylinie" często odbywają się oficjalne przyjęcia,
organizowane przez rozmaite zakopiańskie instytucje, także z
udziałem oficjalnych osobistości z kraju i z zagranicy.
Przedstawicielom władz jakoś nie przeszkadza, że same
oficjalnie uznają, iż restauracja jest... samowolą budowlaną.
Ale postępowanie odwoławcze w tej sprawie toczy się już w
Naczelnym Sądzie Administracyjnym, a przyszłość "Zohyliny"
wcale nie wydaje się być zagrożona.
Naprzeciwko "Zohyliny" uwagę zwraca
nawiązujący do stylu regionalnego duży budynek, w którym mieści
się Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (ul. Piłsudskiego
63 A). Siedziba TOPR-u, wybudowana wg projektu Kazimiery
Gajewskiej, została oddana do użytku w 1985 r. Tutaj właśnie
urzęduje naczelnictwo TOPR-u, tu też znajduje się centralna
stacja ratownicza, i stąd wyrusza większość wypraw
ratowniczych i poszukiwawczych.
Pogotowie, założone w 1909 r. przez Mariusza
Zaruskiego - pierwszego naczelnika TOPR, funkcjonowało początkowo
tylko w Tatrach, po II wojnie zostało przekształcone w GOPR - Górskie
Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe i objęło swoim zasięgiem inne góry,
działając w grupach - tatrzańskiej, beskidzkiej, podhalańskiej,
krynickiej, karkonoskiej, wałbrzysko-kłodzkiej i bieszczadzkiej.
W 1984 r. Grupa Tatrzańska wystąpiła z GOPR-u, a jej członkowie
reaktywowali TOPR, jako samodzielną jednostkę ratowniczą.
Obecnie (2000) do Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia
Ratunkowego należy 253 członków, w tym - 25 ratowników
zawodowych. W 1999 r. TOPR uczestniczył w 407 akcjach, w tym 128
wieloosobowych wyprawach ratunkowych. Uratowano 581 osób, w tym
- 140 zwieziono do Zakopanego śmigłowcem. 11 osób (dwukrotnie
mniej niż w poprzednich latach) straciło w Tatrach życie.
Naczelnikami i kierownikami Pogotowia byli: TOPR - Mariusz
Zaruski, Józef Oppenheim, Zbigniew Korosadowicz, Witold H.Paryski,
Wojciech Wawrytko, Tadeusz Pawłowski, Grupa Tatrzańska GOPR -
Tadeusz Pawłowski, Zygmunt Wójcik, Eugeniusz Strzeboński,
Michał Gajewski, Ryszard Drągowski, Michał Jagiełło, Tadeusz
Ewy, Stanisław Janik, Ryszard Szafirski, Jerzy Klimiński, Jan
Komornicki, Stanisław Łukaszczyk Zbójnik, Piotr Malinowski,
ponownie TOPR - Piotr Malinowski, Robert Janik i Jan Krzysztof.
Idąc dalej w górę, mijamy po lewej stronie
drewniany dom rodziny Sztaudyngerów, gdzie m.in. mieszkał słynny
poeta i fraszkopisarz Jan Sztaudynger (1904-1970). Coraz wyraźniej
rysuje się przed nami sylwetka największej skoczni narciarskiej
w Polsce - Wielkiej Skoczni na Krokwi.
Wybudowano ją z inicjatywy towarzystwa "Park
Sportowy" (z księdzem Janem Humpolą na czele), jako
element opracowanego przez Karola Stryjeńskiego planu rozwoju
sportu w Zakopanem. W 1923 roku hrabia Władysław Zamoyski
ofiarował na rzecz Towarzystwa teren północnego stoku Krokwi
na warunkach bardzo dogodnej dzierżawy. Projekt ogólny wykonał
Stryjeński, projekt techniczny - Szwed Sellstroem. Skocznię
oddano do użytku w 1925 r., a w czasie pierwszych zawodów - 20
marca 1925 r. zwyciężył Stanisław Gąsienica-Sieczka,
ustanawiając pierwszy rekord skoczni - 36 m, co nawet jak na
tamte czasy było kiepskim rezultatem. Obecny rekord (z 1998 r)
należy do Słoweńca Primoza Peterki i Polaka Aleksandra Bojdy i
wynosi 130,5 m. Od 1989 r. skocznia nosi imię wielkiego
polskiego narciarza - Stanisława Marusarza. Na wybiegu skoczni 6
czerwca 1997 papież Jan Paweł II odprawił mszę świętą z
udziałem kilkudziesięciu tysięcy wiernych.
Skręcamy w lewo, w ulicę, noszącą imię
wielkiego polskiego narciarza i taternika - Bronisława Czecha
(1908-44).
Urodzony w Zakopanem, od siódmego roku życia
mieszkał w niewielkim domku przy zakopiańskim Rynku (dziś pl.
Niepodległości). Od 1928 r. był jednym z czołowych zawodników
w narciarstwie klasycznym i alpejskim (bieg płaski i zjazdowy,
skoki). Trzykrotnie reprezentował Polskę na olimpiadach
zimowych. Był także jednym z czołowych taterników. W 1940 r.
aresztowany przez Niemców i wywieziony do Oświęcimia, gdzie
został zmarł. Na Starym Cmentarzu znajduje się jego grób
symboliczny.
Po prawej stronie rozciąga się wielka polana
Bogówka, sięgająca aż po zbocza Krokwi. Dobrze widoczny jest
zespół mniejszych skoczni narciarskich usytuowanych w północnym
stoku. Średnią Skocznię wybudowano w latach w 1961-62 przed
Mistrzostwami Świata FIS, później obok stanęły treningowe
skocznie Mała i Maleńka. Wszystkie trzy są pokryte igielitem,
co umożliwia organizację zawodów także latem.
Na lewo od Średniej Skoczni dobrze widać
wyeksploatowane ściany kamieniołomu, gdzie w latach 1903-34
eksploatowane były złoża kamienia numulitowego. Roboty
prowadziło przedsiębiorstwo hr. Zamoyskiego, a potem założonej
przezeń Fundacji Kórnickiej. Kamieniołom zamknięto na skutek
protestów opinii publicznej (niszczenie przyrody,
zanieczyszczenie powietrza, hałas). W czasie okupacji Niemcy
uruchomili kamieniołom ponownie, zatrudniając w nim m.in. Żydów,
więzionych w położonym opodal obozie pracy.
Przecinamy ul. Żeromskiego i dochodzimy do
terenów, zajmowanych przez Centralny Ośrodek Sportowy.
Po lewej stronie ulicy Czecha widzimy hotel "Sport-Zakopane"
wraz z ośrodkiem, wykorzystywanym na zgrupowania sportowe i
obozy kondycyjne. Po prawej stronie - zespół stadionów (lekkoatletyczny
i piłkarski oraz lodowy), korty tenisowe, hala sportów siłowych.
Dochodzimy do ronda, wybudowanego w 1938 r. w czasie przygotowań
do mistrzostw świata FIS i skręcamy w prawo, w Aleję
Przewodników Tatrzańskich. Wchodzimy w obręb najbardziej
tatrzańskiej dzielnicy Zakopanego - Kuźnic.
W pierwszej połowie XIX wieku tutaj właśnie
tworzyły się początki zakopiańskiej legendy. Zabudowania Kuźnic
- najprężniej działającego w Galicji ośrodka hutniczego - były
bazą dla coraz liczniej przybywających w Tatry naukowców i
turystów, a sama kuźnicka huta, nazywana najczęściej Hutą
Zakopane, była atrakcją przyciągającą tu pisarzy, artystów
i... filistrów, epatujących siebie i swoich czytelników dziełem
sztuki za jakie uznawano... fabrykę żelaza (sztuka, czyli rzecz
sztuczna, sztucznie stworzona - w opozycji do dzieł natury,
jakimi były surowe i dzikie Tatry...). W Kuźnicach także
zatrzymywali się pierwsi kuracjusze, przybywający tu dla
terapii żentycowych i wodoleczniczych - doprawdy, trzeba było
mieć końskie zdrowie, żeby się leczyć w cienistej, wilgotnej
dolinie, pełnej hałasu młotów wodnych, wyziewów wielkiego
pieca i fryszerek, zimnej i pozbawionej jakichkolwiek wygód. Kuźnicka
huta stanowiła też jedyne miejsce pracy dla zakopiańskich górali,
gdzie ciężko zarobione pieniądze nieraz pomagały lepiej żyć,
albo wręcz przetrwać przednówek.
Dziś uważamy Kuźnice za miły, bardzo górski, ale jednak
peryferyjny zakątek, ważny dla nas o tyle, że tam właśnie
zaczyna się wiele atrakcyjnych tras górskich, no i dlatego, że
jest tam dolna stacja kolejki na Kasprowy Wierch. Mało kto pamięta,
że w zasadzie Zakopane jest "dzieckiem Kuźnic" -
gdyby nie tatrzańska huta i idąca w ślad za przemysłem
cywilizacja, być może uzdrowisko pod Giewontem w ogóle by nie
powstało...
Idziemy w górę Alei Przewodników. Po prawej
stronie mijamy teren stadionów Ośrodka Sportowego i dochodzimy
do Ośrodka Wypoczynkowego i Rekolekcyjnego Episkopatu Polski - "Księżówka".
Drewniana, najstarsza część budynku wybudowana została w
latach 1880-81 dla hrabiny Róży z Potockich Krasińskiej (synowej
wieszcza Zygmunta). Na cześć syna dom został nazwany "Adasiówką".
W 1889 roku, po kupnie dóbr zakopiańskich,
mieszkał tutaj kuzyn Róży Krasińskiej-Raczyńskiej, Władysław
Zamoyski i tutaj właśnie do 1891 r. mieściła się Szkoła
Pracy Domowej Kobiet. W 1899 roku współwłaścicielami "Adasiówki"
stali się Antonina Majewska i dr Bronisław Chwistek, który w
1905 r., spłaciwszy kuzynkę, zorganizował tu lecznicę dla
nerwowo chorych. Ten właśnie budynek i otaczający go park jest
tłem akcji autobiograficznej powieści Stanisława Ignacego
Witkiewicza 622 upadki Bunga. W 1909 roku Towarzystwo Polskich
Kapłanów Katolickich odkupiło od Chwistka "Adasiówkę"
i przemianowawszy ją na "Księżówkę", urządziło
tu pensjonat dla księży.
W latach późniejszych dom znacznie rozbudowano. Autorami
projektu najnowszej części "Księżówki" są Danuta
Kopkowicz i Zbigniew Śliwiński. Bywali tu wszyscy
najwybitniejsi kapłani polscy, m.in. kardynałowie Adam Sapieha,
Stefan Wyszyński i Karol Wojtyła. Niekiedy odbywają się tu
konferencje plenarne Episkopatu. W czasie pobytu Jana Pawła II w
Zakopanem, w dniach 4-7 czerwca 1997 r. "Księżówka"
była rezydencją papieża.
Powyżej "Księżówki" w prawo
odchodzi Droga pod Reglami, łącząca wyloty spacerowych dolin
reglowych w okolicach Zakopanego. Wyznacza ona też granicę między
miastem a obszarem Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Wędrujemy dalej szeroką aleją (ruch samochodowy ograniczony!),
już w obrębie TPN. Po prawej rozległa Kuźnicka Polana,
popularnie zwana Polaną pod Krzyżem. Zimą działa tu wyciąg
orczykowy, latem czasami pasą się owce. W XIX wieku usytuowana
była tu największa z kuźni - "Młot Anny", zasilana
wodą z młynówki, odprowadzonej od potoku Bystra, płynącego
po drugiej stronie drogi. Dziś uwagę zwraca wysoka, murowana
tama, przegradzająca Bystrą. Wzniesiono ją w czasie regulacji
potoku w 1900 roku, głównie dla zatrzymania niesionego przez
bystry nurt materiału skalnego, porywanego w górnej części
doliny. Przy tamie (wstęp na koronę wzbroniony) zaczyna swój
bieg sztucznie utworzony Potok Foluszowy, płynący potem wzdłuż
ulicy Chałubińskiego, Zamoyskiego i Krupówek.
Po prawej stronie drogi, na skraju Kuźnickiej Polany, mijamy
pomnik "Prometeusz Rozstrzelany",
autorstwa Władysława Hasiora, wzniesiony w 1964 r. dla
uczczenia pamięci 20 Polaków, rozstrzelanych w tym miejscu
przez Niemców w 1944 r. Opodal - budynek pierwszego wodociągu
zakopiańskiego, wzniesiony w latach 1904-08.
Wchodzimy na teren dawnego obszaru dworskiego w Kuźnicach.
Aleja Przewodników Tatrzańskich skręca nieco w prawo, zaś w
dotychczasowym kierunku prowadzi droga przez dawny park dworski,
koło budynku, zajmowanego dziś przez Sanatorium Młodzieżowe
Specjalistycznego Zespołu Rehabilitacyjno-Ortopedycznego dla
Dzieci i Młodzieży. Wcześniej mieściła się tu dyrekcja huty
kuźnickiej, a po jej likwidacji - Szkoła Pracy Domowej Kobiet.
Placówka ta, założona przez Jadwigę Zamoyską
w Kórniku pod Poznaniem w 1882 r., znalazła siedzibę w
Zakopanem w 1891 r. Kształciły się tu zarówno wiejskie
dziewczęta, jak i panienki z dobrych domów. Uczono je
podstawowych zajęć gospodarstwa domowego (gotowanie, szycie,
haftowanie itp.), jak i ogłady towarzyskiej, dobrych manier i
przede wszystkim pobożności. Dziewczęta, przygotowywane do
prowadzenia gospodarstwa, uczyły się także ekonomii i
organizacji pracy domowej. Szkoła słynęła także z... doskonałej
kawy i świetnych wypieków, podawanych przez uczennice w białych
czepkach - nazywane z góralska "cepculkami".
W tym samym budynku mieszkali również właściciele dóbr
zakopiańskich - w latach 1889-1924 hrabia Władysław
Zamoyski (1853-1924), z rodziną. Urodzony i wychowany w
Wielkopolsce, wykształcony we Francji, w 1889 r. kupił na
licytacji spore tereny w Tatrach i na Podhalu. W Zakopanem
czynnie uczestniczył w działalności miejscowych organizacji,
wspierał także finansowo liczne działania społeczne.
Doprowadził do uruchomienia linii kolejowej Chabówka - Zakopane
(1899), przyczynił się znacznie do wygrania sporu z Węgrami o
Morskie Oko (1902). Był działaczem i członkiem honorowym
Towarzystwa Tatrzańskiego. W 1901 r. (wespół ze Stanisławem
Witkiewiczem) otrzymał pierwsze honorowe obywatelstwo Zakopanego.
W 1923 r. stworzył fundację "Zakłady Kórnickie" (działała
w l. 1924-53), poprzez którą cały swój majątek przekazał
narodowi polskiemu. Pochowany w majątku rodowym w Kórniku pod
Poznaniem.
Na terenie dworskim w Kuźnicach znaleźć można jeszcze
nieliczne ślady dawnej, hutniczej przeszłości osady.
Najbardziej efektownym jest krzyż z tatrzańskiego żelaza,
wzniesiony w 1839 r. dla uczczenia pamięci nieznanego z nazwiska
sługi, który ocalił życie Edwardowi Holomacsowi w czasie gdy
napadli nań zbójcy na terenie Słowacji, a także żelazna
krata, otaczająca niegdyś fontannę przed dworem Homolacsów.
Dwór spłonął, sad, który niegdyś rósł przed budynkiem -
zmarniał i został wycięty, ocalała jeszcze dawna wozownia, w
której goście Homolacsów trzymali swoje powozy.
Tam, gdzie znajdują się schody, prowadzące do dolnej stacji
kolejki na Kasprowy Wierch - znajdował się kiedyś wielki piec
kuźnickiej huty. Dziś miejsce to oznacza dziś tablica pamiątkowa.
Z placu przed dworcem kolei linowej - albo powrót
do miasta (linia autobusowa i mikrobusowa), albo początek
wycieczek górskich.
Dalej đ
Powrót do
spisu treści ń
Powrót
na stronę główną ő