Kościoły i kaplice

Jak już było wspomniane, najstarsze obiekty sakralne - murowana kapliczka Gąsieniców i drewniany Stary Kościół Parafialny znajdują się przy ul. Kościeliskiej. Pierwszy proboszcz Zakopanego, ks. Józef Stolarczyk, widząc żywiołowy rozwój podtatrzańskiego letniska, w latach 70-tych ub.w. rozpoczął budowę większej, murowanej świątyni. Dziś jest w Zakopanem ok. 30 kościołów i publicznie dostępnych kaplic. Kilka najbardziej interesujących przedstawiamy poniżej.

STARY KOŚCIÓŁ I ZABYTKOWY CMENTARZ

Najczęściej zwiedzanymi zabytkami są Stary Kościół, położona obok niego Kaplica Gąsieniców i cmentarz "Na Pęksowym Brzyzku". Murowana, niewielka kapliczka, wystawiona przez Pawła Gąsienicę ok. 1800 r. jest najstarszym zachowanym do dziś obiektem sakralnym Zakopanego. Fundator wraz z żoną, zgodnie z życzeniem wyrażonym w testamencie, zostali pochowani na terenie przed kaplicą, w miejscu, gdzie w XVIII wieku górale niekiedy grzebali swoich zmarłych ("oficjalne" cmentarze znajdowały się wówczas w Chochołowie i Poroninie). Kaplica Gąsieniców ma jako patronów św. Andrzeja - Świerada i Benedykta - Stojsława.
Na sąsiedniej parceli, staraniem właścicieli dóbr zakopiańskich Klementyny i Edwarda Homolacsów, w 1847 r. został wybudowany niewielki drewniany kościół, powiększony następnie w l. 1850-51 za sprawą pierwszego zakopiańskiego proboszcza ks. Józefa Stolarczyka. Ołtarze główny i boczne są dziełem rzeźbiarza - samouka z pobliskiej wsi Gliczarów, Wojciecha Kułacha-Wawrzyńcoka. Z XIX w. pochodzi część feretronów i malowideł. Prawdziwym arcydziełem ludowego, prymitywnego malarstwa jest wizerunek św. Pawła, utrwalający chwilę, gdy - jeszcze wówczas Szawłowi - w drodze do Damaszku ukazał się Chrystus. Święty wyobrażony jest w momencie... spadania z konia, pod wpływem wielkiego wrażenia, a narysowany po prostu do góry nogami.
Patronem kościoła był pierwotnie św. Klemens (na cześć fundatorki, Klementyny Homolacsowej), którego wizerunek obecnie znajduje się w lewej części prezbiterium. Od lat 30-tych patronką kościółka jest Matka Boska Częstochowska. Nowoczesne, ale także stylowe są stacje drogi krzyżowej, wykonane współcześnie przez zakopiańską malarkę Ewelinę Pęksową, antepedia autorstwa Karola Kłosowskiego i (prezentowane przemiennie z nimi) Marii Łomnickiej-Bujakowej, oraz drewniany żyrandol - dzieło Antoniego Szczerby.
Stary Cmentarz powstał z inicjatywy ks. Józefa Stolarczyka ok. 1850 r., nieopodal Kaplicy Gąsieniców. Ofiarodawcą gruntu, położonego na stromym brzegu potoku ("brzyzku") był Jan Pęksa, stąd też cmentarz jest gwarowo nazywany Pęksowym Brzyzkiem. Początkowo był to niewielki, wiejski cmentarzyk, na którym chowano zarówno miejscowych górali, jak i przyjezdnych, zmarłych w Zakopanem na gruźlicę, w wypadkach górskich, czy też z innych przyczyn. W 1889 r. pochowano tu doktora Tytusa Chałubińskiego, uważanego za "odkrywcę" Zakopanego i fakt ten zapoczątkował tworzenie w Zakopanem narodowego panteonu. Od 1931 r. Stary Cmentarz (w 1908 r. powstał przy ul. Nowotarskiej cmentarz "Nowy") został uznany za obiekt zabytkowy, a zgodę na pochówek na nim każdorazowo wyraża konserwator zabytków. Przez kilkadziesiąt lat chowa się tu zarówno "prostych" górali, którzy od pokoleń mają tu swoje grobowce rodzinne, jak i wybitnych taterników, przewodników górskich i związanych z Zakopanem twórców czy naukowców. Stąd też niekiedy nazywa się tę nekropolię "Cmentarzem Zasłużonych".
Poza propagatorem Tatr, doktorem Tytusem Chałubińskim, pochowany jest tu pierwszy proboszcz i współtwórca zakopiańskiej legendy ks. Józef Stolarczyk, rodzina Pawlikowskich, pisarze Stanisław Witkiewicz, Władysław Orkan, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Włodzimierz Wnuk, Józef Kapeniak, Tomasz Gluziński, Kornel Makuszyński, Jan Długosz, Adam Pach, Stanisław Gąsienica-Byrcyn jun., plastycy Karol Stryjeński, Antoni Rząsa, Antoni Kenar, Wanda Gentil-Tippenhauer, przewodnicy Jan Krzeptowski-Sabała, Maciej Sieczka, Józef Krzeptowski, Jędrzej Wala, Stanisław Gąsienica-Byrcyn. Na "Pęksowym Brzyzku" znajdują się również symboliczne grobowce taternika i marynarza, literata i malarza - Mariusza Zaruskiego, sportowca Bronisława Czecha oraz literata, malarza i filozofa - Stanisława Ignacego Witkiewicza. W 1993 roku na Pęksowym Brzyzku spoczął najwybitniejszy narciarz polski, tatrzański kurier Stanisław Marusarz.
Architektura i wystrój plastyczny wielu grobowców to dzieło sztuki wybitnych twórców. Wśród elementów dekoracyjnych przeważają motywy ludowe, akcenty tatrzańskie (głazy, sprzęt wspinaczkowy), pojawiają się także zabytkowe krzyże z tatrzańskiego żelaza.

KOŚCIÓŁ PARAFIALNY POD WEZWANIEM ŚWIĘTEJ RODZINY. Wybudowany przy Krupówkach w l. 1877-96, staraniem dwóch pierwszych proboszczów Zakopanego - Józefa Stolarczyka i Kazimierza Kaszelewskiego, wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Wystrój wnętrza łączy elementy stylu zakopiańskiego ze "sposobem zakopańskim" Edgara Kovátsa i modernizmem. Ołtarz główny w formie tryptyku wykonano w 1903 r. w pracowni krakowskiego rzeźbiarza Kazimierza Wakulskiego. Trzy figury w pełnej rzeźbie przedstawiają św. Rodzinę, zaś w bocznych skrzydłach płaskorzeźby ukazują Zwiastowanie i Nawiedzenie św. Elżbiety. Poniżej dwie figury - św. Jadwigi Śląskiej i św. Władysława Węgierskiego. Ołtarze boczne i kaplica Najświętszego Serca Jezusowego są dziełem Edgara Kovátsa. Druga boczna kaplica - Matki Bożej Różańcowej - jest projektowana przez Stanisława Witkiewicza. Figury w jej ołtarzu rzeźbił Jan Nalborczyk, a ornamenty - Wojciech Brzega. Ołtarz tej kaplicy powstał w 1896 r. i był pierwszym, przy którym w tym kościele odprawiano nabożeństwa. Dziełem Witkiewicza jest też projekt bocznej kaplicy św. Jana Chrzciciela. Wykonawcami rzeźb i ornamentów byli J.Nalborczyk i Józef Gąsienica-Kaspruś, a sam Witkiewicz namalował portret świętego. On też projektował wszystkie drzwi wejściowe, kraty oddzielające kaplice od nawy, ławki i konfesjonały, a także witraże okienne. Belkę sosrębową na tęczy i znajdujący się ponad nią krucyfiks rzeźbił W.Brzega. W latach 30-tych Witkiewiczowskie witraże w prezbiterium zastąpiono kolorowymi witrażami projektu Janusza Kotarbińskiego. Kotarbiński także w l. 1932-34 namalował kolorową polichromię, przedstawiającą w nawie głównej 8 Błogosławieństw Chrystusa. Na zewnątrz kościoła w 1958 r. wybudowano kaplicę - grotę Matki Bożej z Lourdes, wg projektu architekta Antoniego Nowotarskiego. Przed kościołem, na współczesnym kamiennym krzyżu misyjnym - pamiątkowa korona cierniowa, wykonana z żelaza kuźnickiego w 1861 r., znajdująca się niegdyś na Starym Cmentarzu na krzyżu wzniesionym dla uczczenia ofiar masakry ludności Warszawy i Wilna przez wojska carskie.

KOŚCIÓŁ JEZUITÓW "NA GÓRCE". Wybudowany w l. 1899-1908 na południowym stoku Gubałówki przy domu zakonnym jezuitów, wg projektu jezuity, brata Stanisława Dydka, pod kierunkiem ks. Michała Andrzejczaka. Świątynia - pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Nieustającej Pomocy - ma niejednorodny wystrój, z elementami stylu zakopiańskiego Stanisława Witkiewicza i "sposobu zakopańskiego" Edgara Kovátsa, którego uczniem był Dydek. Ołtarz główny wg projektu Dydka rzeźbił Józef Turko z Przemyśla, obraz jest kopią wizerunku z rzymskiego kościoła oo. Redemptorystów, figury świętych Ignacego Loyoli i Franciszka Ksawerego wykonał zakopiański rzeźbiarz Józef Skotnica. Antepedium - "Ostatnią Wieczerzę" wg Leonarda da Vinci - rzeźbił Michał Zawiślan. W ołtarzach bocznych znajdują się obrazy Floriana Cynka, Bottoniego i Felicji Sumińskiej. W bocznej kaplicy św. Andrzeja Boboli ołtarz wg projektu Wojciecha Brzegi wykonał Franciszek Stanowski, obraz w ołtarzu malował Jan Gąsienica-Szostak, a antepedium rzeźbił Paweł Szczerba. W kaplicy św. Ignacego Loyoli wystrój wnętrza jest dziełem Wojciecha Brzegi, który projektował ołtarz i rzeźbił antepedium. Obrazy są autorstwa Adolfa Hyły i J.Rutkowskiego, medaliony na ścianach bocznych (przedstawiające świętych z zakonu jezuitów) projektował Jan Nalborczyk.

KOŚCIÓŁ BERNARDYNÓW. Wzniesiony w 1950 r. na Bystrem w miejscu istniejącej od 1902 r. kaplicy przy domu zakonnym Bernardynów, wg proj. arch. Jędrzeja Czarniaka, poświęcony w 1959 r., pod wezwaniem Św. Antoniego. Główny ołtarz wykonał Paweł Szczerba, on też jest autorem większości rzeźb. Roboty stolarskie wykonywali jego bracia Józef i Antoni. Ołtarz soborowy jest dziełem Władysława Karpiela. Autorem płaskorzeźb Drogi Krzyżowej jest Józef Janos z Dębna, a antepedia rzeźbił Tomasz Ligas z Krościenka. Inne dzieła plastyczne wykonywali m.in. Bożena Romanowska, Maria Veltuzen i jej córka, Maria Veltuzen-Nagrabecka. W ogrodzie przykościelnym znajduje się duże alpinarium.

KOŚCIÓŁ NA HARENDZIE. Przeniesiony na Harendę w 1947 r. z Zakrzowa, wybudowany tamże w XVIII w. pod wezwaniem św. Anny. Obecnie pod wezwaniem św. Jana Apostoła i Ewangelisty. Inicjatorem przeniesienia był zięć poety Jana Kasprowicza - malarz Władysław Jarocki. We wnętrzu kościoła znajdują się trzy XVIII-wieczne barokowe ołtarze z obrazami, malowanymi przez Jarockiego. On także był autorem rekonstrukcji XVIII-wiecznej polichromii.

KOŚCIÓŁ SALWATORIANÓW. Wybudowany przy domu zakonnym Ks. Salwatorianów w l. 1956-68 pod Antałówką wg wstępnej koncepcji arch. Mariana Dziewońskiego, rozwiniętej przez arch. Jerzego Habera, pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Świata. Nowoczesna, posoborowa świątynia, w której połączono elementy tradycyjne, nawiązujące do stylu zakopiańskiego i nowoczesne, charakterystyczne dla współczesnych rozwiązań budownictwa sakralnego. Witraże w oknach są dziełem Andrzeja Gałka.

KOŚCIÓŁ NA OLCZY. Wybudowany na Piszczorach w l. 1981-88 obok dawniej funkcjonującej kaplicy, przy domu zakonnym Księży Misjonarzy, wg projektu arch. Tadeusza Gawłowskiego. Bryła kościoła składa się z pięciu segmentów, symbolizujących wzniesione do modlitwy dłonie, nawiązujących też do górskiego krajobrazu. Autorką projektu ołtarzy i wystroju wnętrza jest arch. Teresa Lisowska-Gawłowska. W prezbiterium znajdują się witraże projektowane przez Tadeusza Brzozowskiego, w pozostałych częściach witraże projektował Maciej Kauczyński. Autorami piety przy wejściu oraz płaskorzeźb we wnętrzu są Zygmunt Piekacz i Wojciech Obrochta, zaś figurę Najświętszej Marii Panny w ołtarzu głównym rzeźbił Michał Gąsienica-Szostak. Kościół jest pod wezwaniem Matki Bożej Objawiającej Cudowny Medalik.

KOŚCIÓŁ NA CHRAMCÓWKACH, p.w. Miłosierdzia Bożego. Nowoczesny gmach wg projektu Janusza Ingardena wybudowano w l. 1988-94 i poświęcono 24 września 1994. Wystrój wnętrza wg projektu Bogusława Kulki. Świątynia może pomieścić ok. 800 wiernych. Na chórze zamontowano nowoczesne 24 głosowe organy sprowadzone z Holandii.
Na tej samej parceli, tylko bliżej ulicy stał w latach 1892-1999 r. drewniany kościółek z elementami stylu zakopiańskiego wybudowany wg projektu Zygmunta Dobrowolskiego, funkcjonujący początkowo jako kaplica Zakładu Leczniczego dra Andrzeja Chramca. W styczniu 1999 zabytkową kaplicę rozebrano i zamierza się ją odtworzyć jako kaplicę cmentarną przy nowo tworzonym cmentarzu na Pardałówce w Zakopanem.

KOŚCIÓŁ PARAFII TATRZAŃSKIEJ pod wezwaniem Świętego Krzyża, formalnie przy ul. Chałubińskiego, faktyczne wejście od ul. Zamoyskiego. Wybudowany w latach 1982-91 według projektu arch. Witolda Cęckiewicza, który także jest projektantem wnętrza świątyni. Duchowym patronem kościoła jest św. Brat Albert, którego figurę, zdobiącą wnętrze wyrzeźbił Antoni Grabowski. Prace metaloplastyczne w kościele wykonywał Władysław Gąsienica-Makowski. Wiraże projektował Jerzy Skąpski, a wykonali w 1991 r. Anna i Ireneusz Zarzyccy.
Kościół jest przestronny, ma przeszło tysiąc miejsc, organizowane są w nim wystawy, spektakle małych form teatralnych i koncerty - w tym symfoniczne, przeważnie w ramach festiwalu Dni Muzyki Karola Szymanowskiego.

KOŚCIÓŁ KSIĘŻY PALOTYNÓW NA KRZEPTÓWKACH, pod wezwaniem Niepokalanego Serca NPM - Sanktuarium Fatimskie, wybudowany w latach 1987-92 koło istniejącej wcześniej kaplicy Palotynów, jako votum wdzięczności za uratowanie życia Ojca świętego Jana Pawła II po zamachu w dniu 13 maja 1981 r. Autorem projektu gmachu jest architekt Stanisław Tylka z Zakopanego, zaś wnętrze świątyni zbudowano pod kierownictwem ks. Mirosława Drozdka, przy szerokiej współpracy specjalistów. Wykonawcami całej architektury są górale. W stacjach Drogi Krzyżowej widoczna jest postać Ojca Św. Jana Pawła II (V i X stacja). Koncepcja zabudowy terenu wraz z jej ozdobami jest również autorstwa proboszcza, ks. M.Drozdka. Kościół został poświęcony najpierw przez kardynała Franciszka Macharskiego, a czerwca 1997 r. nabożeństwo konsekracyjne odprawił tu papież Jan Paweł II. Od 1990 r. organizowane są tu co roku Kongresy Fatimskie. Corocznie przybywa tu przeszło 300 tys. pielgrzymów. Z tyłu za zabudowaniami kościelnymi znajduje się obszerny Park Fatimski, w którym umieszczono m.in. ołtarz spod Wielkiej Krokwi, przy którym w 1997 r. Jan Paweł II odprawił mszę.

W budowie jest kościół Salwatorianów na Pardałówce i kościół Księży Marianów na Cyrhli.

KAPLICA ALBERTYNEK. Wybudowana w 1898 r. na Kalatówkach wg szkicu Stanisława Witkiewicza, pod osobistym nadzorem Brata Alberta - Adama Chmielowskiego, pod wezwaniem Św. Krzyża. Wchodzi w skład drewnianego klasztoru, w którym początkowo mieszkali albertyni. W 1902 r. pustelnia została przekazana siostrom, a bracia wznieśli swoją siedzibę powyżej - na tzw. Śpiącej Górce. Budynek klasztoru jest projektowany w stylu zakopiańskim, a wnętrze charakteryzuje się wielką prostotą. Jedynymi ozdobami są krzyże, portret Brata Alberta i wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej. Na odgrodzonej parceli siostry utrzymują górski ogród, w którym znajduje się m.in. domek-muzeum - pustelnia Brata Alberta.

KAPLICA ALBERTYNÓW. Wybudowana w 1902 r. na Śpiącej Górce nad Kalatówkami dla braci albertynów w stylu zakopiańskim, pod wezwaniem Św. Krzyża, wchodząca w skład klasztoru Albertynów. W 1977 r. budynek spłonął i w 1985 r. został odbudowany wg projektu arch. Danuty Kopkowicz i Zbigniewa Śliwińskiego.

KAPLICA NA GUBAŁÓWCE, pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy, ufundowana w 1967 r. przez Marię i Władysława Bachledów-Księdzularzy, jako votum dziękczynne za ocalenie od śmierci w czasie II wojny światowej. Zbudowana w 1971 r. w kształcie miniatury drewnianego kościoła, wnętrze stylowe, tabernakulum odwzorowuje stylowy dom góralski. W ołtarzu rzeźba Antoniego Kenara.

KAPLICA W JASZCZURÓWCE pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa. Jedna z najpiękniejszych kaplic w Polsce, przykład idealnego zastosowania stylu zakopiańskiego do drewnianych budowli sakralnych. Wybudowana w l. 1904-08 z fundacji dzieci Adama Uznańskiego, właścicieli Jaszczurówki, wg projektu Stanisława Witkiewicza. Drewniana, ulokowana na kamiennej podmurówce, bogato zdobiona z zewnątrz, ma pełne prostoty, surowe wnętrze, także projektowane przez Witkiewicza. Techniczny projekt wykonał arch. Blacha. Ołtarz główny z drzewa jesionowego i jaworowego wykonany został w zakopiańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego w formie frontowej ściany chaty góralskiej. Dwa boczne witraże (Orzeł Polski i Matka Boska Częstochowska oraz Pogoń Litewska i Matka Boska Ostrobramska) projektował Witkiewicz, a wykonał zakład Zieleniewskiego w Krakowie. Dwa boczne ołtarzyki w 1954 r. wykonał Józef Janos z Dębna. On też był autorem rzeźby Chrystusa Frasobliwego, umieszczonej w kapliczce nad wejściem. Oryginalny drewniany żyrandol, ufundowany ze składek publicznych w czasie okupacji, wykonał prawdopodobnie Stanisław Zdyb. Obrazy Męki Pańskiej malował na szkle Jan Jachymiak. Kaplica, nazywana też Witkiewiczowską, wpisana jest w rejestr zabytków.

Dalej đ

Powrót do spisu treści ń

Powrót na stronę główną ő