Wstęp
Historia
Osadnictwo, posuwające się w górę
potoków Biały Dunajec, Zakopianka i Cicha Woda, dotarło w
rejon Zakopanego (a raczej przysiółków Ustup i Olcza)
najprawdopodobniej na przełomie XV i XVI wieku. Równolegle
rejon ten był terenem tzw. przepasek - górale, idący z owcami
w hale szlakiem prowadzącym przez grzbiet Gubałówki,
pozostawali w Kotlinie Zakopiańskiej do czasu zejścia śniegów
z gór. Najpóźniej w połowie XVI w. powstały dwa najstarsze
centra osadnicze Zakopanego - w okolicach Ustupu i Olczy oraz w
widłach Cichej Wody i Potoku Młyniska. Pierwsze dokumenty,
wzmiankujące Zakopane pochodzą z początku XVII w. Nazwa
Zakopane pojawia się po raz pierwszy w Kronice Parafii
Czarnodunajeckiej z datą 1605 r., następnie w dokumencie sądowym
rodziny Rubzdelów z 1616, a potem w przywileju cerklowym dla Jędrzeja
Jarząbka z 1630. W wieku XVII i XVIII coraz więcej rodzin
osiadało w Zakopanem: w 1765 r. odnotowano tu 37 osiadłości i
2 młyny, ale liczba ta wydaje się dość zaniżona. Zajęcia
ludności to ubogie rolnictwo (uprawa jęczmienia i owsa, kapusty
i - od XVIII w. - ziemniaków) i pasterstwo. W 1766 rozpoczęto w
Kuźnicach budowę huty żelaza. Górnictwo i hutnictwo stało się
dodatkowym źródłem dochodu dla mieszkańców. W połowie XIX w.
pod rządami rodziny Homolacsów huta była największym zakładem
metalurgicznym Galicji.
W 1770 r. Austria, pod pozorem utworzenia kordonu sanitarnego,
przesunęła granice i zagarnęła starostwo nowotarskie z
Zakopanem (oraz ziemię sądecką i czorsztyńską).
Niebawem Kuźnice stały się centralnym punktem doliny zakopiańskiej,
gdzie na przełomie XVIII i XIX w. zaczęli przybywać pierwsi
badacze Tatr, a niebawem pierwsi kuracjusze, leczący żentycą
choroby płucne. W 1806 Jan Homolacs został właścicielem huty.
Ok. 1800 r. powstała z fundacji Pawła Gąsienicy pierwsza
kaplica przy późniejszej ul. Kościeliskiej. Wg spisu ludności
z 1818 r. Zakopane wraz z Kościeliskiem liczyło 340 domów, 445
rodzin: 871 mężczyzn i 934 kobiety. W 1824 r. Emanuel Homolacs
kupił od rządu austriackiego posiadłości na Podhalu oraz w
Tatrach, stając się właścicielem tzw. dóbr zakopiańskich. W
1847 r. powstał drewniany kościół przy ul. Kościeliskiej, od
1848 r. administrowany przez pierwszego proboszcza Józefa
Stolarczyka. W tymże roku proboszcz założył szkółkę
parafialną.
Od połowy XIX w. Zakopane stawało się coraz modniejszą wioską
letniskową. W 1860 r. ukazał się pierwszy polskojęzyczny
przewodnik po Tatrach Eugeniusza Janoty, niebawem przewodniki po
Tatrach zaczął wydawać Walery Eljasz.
W 1867 r. władze galicyjskie utworzyły w Zakopanem autonomiczną
gminę. Ok. 1870 r. powstała w Kuźnicach pierwsza poczta, a
przy ul. Kościeliskiej sklep Samuela Riegelhaupta i karczma.
W 1873 r. przybył na pierwszy dłuższy pobyt do Zakopanego słynny
lekarz z Warszawy - dr Tytus Chałubiński, który niebawem
stworzył modę na odwiedzanie Tatr przez ludzi sztuki. W tymże
roku powstało w Zakopanem Towarzystwo Tatrzańskie - pierwsza
ponadzaborowa organizacja turystyczna. W 1875 r. w Kuźnicach dr
Ludwik Ganczarski uruchomił pierwszy zakład wodoleczniczy.
Produkcja hutnicza zmniejszała się, by wreszcie upaść zupełnie
w końcu lat 70. XIX w. W 1875 r. powstała (staraniem TT) Szkoła
Przemysłu Drzewnego, w 1881 - szkoła ludowa, w 1883 - szkoła
koronkarska dla dziewcząt. Coraz więcej osób przybywało do
Zakopanego na wypoczynek lub leczenie. Ułatwiła to otwarta w
1884 r. linia kolejowa Kraków - Sucha - Chabówka. Staraniem TT
i Tytusa Chałubińskiego w 1886 r. Zakopane otrzymało status
Stacji Klimatycznej (uzdrowiska). W 1889 r. właścicielem dóbr
zakopiańskich został Władysław Zamoyski.
Dla klimatycznego leczenia gruźlicy osiadało pod Tatrami coraz
więcej przedstawicieli inteligencji, powstawały dzięki nim
coraz to nowe instytucje i stowarzyszenia, a wśród nich w 1888
r. Muzeum Tatrzańskie - pierwsze polskie muzeum regionalne. Po
1890 r. zamieszkał w Zakopanem Stanisław Witkiewicz i niebawem
stworzył zasady "stylu zakopiańskiego", który stał
się zjawiskiem ogólnopolskim w kulturze. Pierwsza willa wg jego
projektu, "Koliba", stanęła przy ul. Kościeliskiej w
1893 r.
W 1899 r. linia kolejowa została doprowadzona do samego
Zakopanego, co zasadniczo zmieniło zarówno liczbę przyjezdnych,
jak i charakter pobytów. Budowano coraz więcej pensjonatów i
hoteli, a urbanizację centralnej części Zakopanego ułatwił
pożar, który w 1899 r. zniszczył wiele drewnianych zabudowań
przy Krupówkach. Rozpoczął się długotrwały spór o przyszłość
Zakopanego i sposób sprawowania w nim rządów między częścią
ludności góralskiej a przyjezdną inteligencją. W 1904 r. zawiązał
się Związek Górali - pierwsza organizacja o charakterze
regionalnym. Nową funkcją Zakopanego stał się sport
narciarski. W grudniu 1910 r. oficjalny spis wykazał w Zakopanem
7928 osób ludności stałej.
W 1912 r. powstała pierwsza szkoła średnia, początkowo jako
prywatne gimnazjum realne, w latach późniejszych upaństwowione.
Coraz większą działalność przejawiały stowarzyszenia
paramilitarne - "Sokół", "Strzelec" i Drużyny
Podhalańskie. Stałym gościem Zakopanego był Józef Piłsudski,
późniejszy Naczelnik i Marszałek Państwa Polskiego. 5 VIII
1914 na front pierwszej wojny odeszła zakopiańska kompania
strzelecka, którą włączono w skład Legionów Piłsudskiego.
Z biegiem czasu zakopiańczycy zaczęli popierać koncepcje
polityczne endecji, a 13 X 1918 powstała pod przewodem Stefana
Żeromskiego Organizacja Narodowa, która wypowiedziała posłuszeństwo
Austrii. 31 X 1918 polscy oficerowie przejęli władzę, a
Organizacja Narodowa przekształciła się w polską Radę
Narodową z Żeromskim na czele i objęła władzę nad tzw.
Rzeczpospolitą Zakopiańską.
Okres międzywojenny przyniósł zwiększenie popularności
Zakopanego oraz rozwój jego funkcji sportowej i leczniczej.
Konkurs na plan regulacyjny Zakopanego wygrał w 1922 r. Karol
Stryjeński, który objął dyrekcję Szkoły Przemysłu
Drzewnego i rozpoczął szeroką działalność społeczną w
Zakopanem. Z jego inicjatywy powstała spółka "Park
Sportowy", która w 1925 r. doprowadziła do budowy skoczni
na Krokwi. W 1924 r. W. Zamoyski tuż przed śmiercią stworzył
fundację "Zakłady Kórnickie", która miała służyć
nauce i oświacie społecznej. Coraz większą rangę zyskiwało
miejscowe środowisko artystyczne, w którym prym wiódł Stanisław
Ignacy Witkiewicz (Witkacy). Pod jego kierunkiem działał w l.
1925-27 Teatr Formistyczny. Organizowano coraz więcej imprez
sportowych - narciarskich., hokejowych, piłkarskich,
automobilowych. Szczególnie mocno rozwijał się sport po 1929 r.,
kiedy to staraniem Komitetu Imprez Sportowych powstały na Równi
Krupowej dwa stadiony, na których rozgrywane były m.in. międzynarodowe
zimowe zawody hippiczne. Wiele inwestycji komunalnych i
kulturalnych wykonywano pod egidą nowego burmistrza - Leopolda
Winnickiego. On też doprowadził 18 X 1933 do nadania Zakopanemu
praw miejskich. W 1935 r. jego następcą został inż. Eugeniusz
Zaczyński, który rozpoczął m.in. budowę kanalizacji i
oczyszczalni ścieków. Największą inwestycją sportową stała
się wybudowana w ciągu pół roku kolejka linowa na Kasprowy
Wierch, uruchomiona 15 III 1936. Druga kolej, linowo-terenowa,
powstała w 1938 r. na stoku Gubałówki. Największymi imprezami
w międzywojennym Zakopanem były narciarskie mistrzostwa świata
FIS w 1929 i 1939.
1 IX 1939 wojska niemieckie zajęły Zakopane. Już 7 XI tego
roku delegacja górali z Wacławem Krzeptowskim złożyła na
Wawelu hołd niemieckiemu gubernatorowi Frankowi. Od 1940 r. działał
zakopiański obwód Związku Walki Zbrojnej. Równolegle rozwijała
się koncepcja Goralenvolku - separatyzmu góralskiego, którego
przywódcy współdziałali z okupantem. W 1942 r. Zakopane zostało
ogłoszone strefą zamkniętą. Powstał kolaboracyjny Komitet Góralski
z Wacławem Krzeptowskim na czele. W 1943 utworzono placówkę
informacyjną AK - pluton "Żuraw", pod dowództwem
Adama Palmricha. 20 I 1945 zginął z wyroku Polski Podziemnej W.Krzeptowski.
Większości przywódców Goralenvolku udało się zbiec. Niemcy
opuścili Zakopane, a 29 I 1945 bez walki Armia Czerwona zajęła
miasto.
30 I 1945 organizacje lewicowe zorganizowały kapturową sesję
tzw. Miejskiej Rady Narodowej, której przewodniczącym został
komunista, Marian Turski-Łęczycki. PPR usunęła ze stanowiska
desygnowanego na urząd burmistrza przez podziemie londyńskie
dra Stanisława Totwena i objęła niepodzielnie władzę.
Po wojnie miasto dość szybko odzyskało swoją rolę ośrodka
leczniczego i wypoczynkowego. Powstał Fundusz Wczasów
Pracowniczych i w ciągu kilku lat przejął kontrolę nad większością
dawnych pensjonatów prywatnych. Powstały nowe inwestycje, zwłaszcza
w przededniu organizowanych w 1962 r. w Zakopanem kolejnych
mistrzostw świata FIS. Także w 1962 r. zorganizowana została
pierwsza "Jesień Tatrzańska", mająca kontynuować
tradycje dawnego "Święta Gór". Od 1968 r. najważniejszym
elementem "Jesieni" stał się Międzynarodowy Festiwal
Folkloru Ziem Górskich. Powstały nowe hotele - "Giewont",
hotel sportowy "Zakopane", "Gazda", "Kasprowy",
"Helios". Wiele domów o dużych kubaturach zbudowano
dla różnych instytucji - górniczych, hutniczych, rządowych i
rzemieślniczych.
W 1957 r. reaktywowany został Zw. Podhalan i wkrótce stał się
najważniejszą organizacją regionalną, prowadzącą szeroką
działalność kulturalną i społeczną.
Rozwijało swoją działalność Muzeum Tatrzańskie, poprzez
otwieranie oddziałów w różnych częściach Zakopanego i
Podhala. Powstały muzea biograficzne - Kasprowicza (1950),
Makuszyńskiego (1966), Szymanowskiego (1976), Czecha (1983). W
1977 r. zorganizowany został pierwszy festiwal Dni Muzyki Karola
Szymanowskiego. W 1985 r. utworzono Teatr im. S.I.Witkiewicza, który
wkrótce zyskał ogólnopolską sławę.
Równocześnie ze wzrostem roli Zakopanego jako ośrodka
kulturalnego i sportowego, następował stopniowy zanik jego
funkcji leczniczej. W połowie lat 70. zlikwidowano większość
sanatoriów przeciwgruźliczych, zamieniając je na ośrodki
wypoczynkowe. Uzdrowiskowe cechy Zakopanego zanikały także wraz
z postępującą jego urbanizacją oraz pogorszeniem się stanu
ekologicznego. Drastyczne zwiększenie się ruchu turystycznego w
samym Zakopanem, a także w Tatrach oraz działalność przemysłu,
głównie mleczarskiego powodowała ogromny wzrost zanieczyszczeń
potoków, setki indywidualnych kotłowni, opalanych kiepskim węglem
oraz tysiące pojazdów mechanicznych emitowały w powietrze ilości
pyłów w niektóre dni porównywalne z zanieczyszczeniami Śląska.
Na szczęście, w latach 90-tych rozpoczął się coraz szybszy
proces gazyfikacji miasta, który w przyszłości doprowadzi do
znacznego zmniejszenia ilości szkodliwych emisji do atmosfery.
4 VI 1989 r. w wyborach do Sejmu i Senatu w Zakopanem zwyciężyli
kandydaci "Solidarności". Pierwszym nie komunistycznym
naczelnikiem miasta 12 II 1990 r. mianowano desygnowanego przez
"Solidarność" Macieja Krokowskiego. 27 V 1990 r. w
wyborach samorządowych zwyciężyli kandydaci Komitetu
Obywatelskiego, tym razem w sojuszu ze Związkiem Podhalan. 6 VI
1990 r. burmistrzem został M. Krokowski, przewodniczącym Rady
Gminnej - Maciej Krupa. Nowe władze zajęły się przede
wszystkim poprawą stanu ekologicznego miasta i gminy, głównie
poprzez rozwijanie kanalizacji i gazyfikacji. Ruch turystyczny, głównie
na skutek likwidacji rozmaitych form wypoczynku zbiorowego oraz
wzrostu cen znacznie się zmniejszył i ograniczył do miesięcy
ściśle sezonowych. Jednocześnie zaczęła rosnąć liczba gości
z zagranicy, przyjeżdżających do Zakopanego. Zasadniczej
przebudowie uległ zakopiański handel i gastronomia - powstało
kilkadziesiąt nowych restauracji, barów i kawiarni, sklepy
zyskały nowoczesny wystrój, wiele domów wczasowych
reprywatyzowano, inne zmieniły właściciela i wygląd zewnętrzny.
Baza hotelowa i pensjonatowa jest cały czas modernizowana.
Dorobkiem pierwszej kadencji władz samorządowych stało się
kilkadziesiąt kilometrów sieci kanalizacyjnej, rozpoczęcie
procesu gazyfikacji oraz wykorzystywania energii geotermalnej i
modernizacja wielu urządzeń komunalnych.
Wiele organizacji zakopiańskich, a przede wszystkim władze
samorządowe pod kierunkiem dwóch kolejnych burmistrzów -
senatora Franciszka Bachledy-Księdzularza oraz Adama Bachledy-Curusia
przez kilka lat zabiegały o wizytę w Zakopanem papieża Jana
Pawła II. Doszło do niej podczas pielgrzymki Ojca Świętego do
Polski w 1997 r. Papież spędził wtedy w Zakopanem 4 dni - od 4
do 7 czerwca i m.in. odprawił mszę świętą na stadionie pod
Wielką Skocznią. Wzięło w niej udział kilkadziesiąt tysięcy
wiernych. Z okazji wizyty papieża ówczesne władze miasta
zmieniły herb Zakopanego - emblematy wywodzące się z XIX-wiecznej
pieczęci gminnej zastąpiono wizerunkiem krzyża na Giewoncie
nad skrzyżowanymi kluczami św. Piotra z herbu watykańskiego.
Od 1993 r. władze miasta i część społeczności miejskiej
podejmowały starania o organizację w Zakopanem Olimpiady
Zimowej, co budziło w kraju ogromne kontrowersje z punktu
widzenia ekologicznego, finansowego i sportowego. W 1999 r.
kandydaturę Zakopanego jako ewentualnego organizatora Olimpiady
w 2006 r. odrzucono, ale władze samorządowe zapowiedziały
dalsze starania w tym kierunku, z planem ubiegania się o
przyznanie prawa organizacji Igrzysk w 2010 r. Koncepcja ta, jak
się wydaje, ma już niewielu zwolenników.