Jedną z największych atrakcji
Zakopanego i regionu Podhala jest autentyczny i żywy folklor góralski,
kultywowany na codzień w wielu miejscowych rodzinach. Powstał
jako wynik syntezy ludowej kultury polskiej z elementami słowackimi,
madziarskimi i bałkańskimi i jest spokrewniony z kulturą
wszystkich krain karpackich. Najlepiej zachowała się gwara
góralska (w samym Zakopanem dość zniekształcona)
- specyficzny dialekt języka polskiego, w którym pozostało
wiele archaizmów staropolskich, sąsiadujących z licznymi
naleciałościami słowackimi i bałkańskimi. Charakteryzuje się
ona m.in. tzw. mazurzeniem (cz, sz, ż, ch wymawiane jako c, s, z,
k, zaś rz jako ż), akcentowaniem pierwszej sylaby i proklityków,
ścieśnioną wymową o i a, rozróżnianiem w wymowie h i ch i
wieloma archaizmami leksykalnymi. Obrzędowość góralska
w znacznym stopniu wytworzyła się pod wpływem
specyfiki geograficznej i gospodarczej (izolacja kulturowa,
przewaga hodowli nad rolnictwem). Życie w ciężkim klimacie i
warunkach górskich implikowało kult siły fizycznej i sprytu,
przy jednoczesnym mocnym przywiązaniu do własnej ziemi i przy
widocznej ksenofobii. Wiele obyczajów powstało w związku z
migracyjnym pasterstwem tatrzańskim, będącym
pochodną wpływów XIV-XV-wiecznej kultury wołoskiej. Do dziś
owce wypasane są przez podhalańskich górali zarówno w Tatrach,
jak i w innych regionach górskich. Strój górali
jest podobny do tego, jaki używany jest w całych Karpatach. Mężczyźni
noszą obcisłe, zazwyczaj jasne spodnie, haftowane kolorowo w
okolicy bioder i kostek, białe, płócienne koszule zapinane pod
szyją spinkami, na to skórzane serdaki lub białe cuchy,
obszywane kolorową lamówką, narzucane na ramiona. W użyciu są
także cuchy brązowe oraz od XIX w. czarne kurtki, wywodzące się
z mundurów austriackich. Na głowie płytki kapelusz z okrągłym
rondem, o główce otoczonej paskiem z naszytymi muszelkami, na
nogach kierpce - skórzane buty, wiązane wokół łydek
rzemieniami. Strój kobiecy niegdyś był mniej ozdobny - suknia
w jednolitych kolorach, szarym lub granatowym, na niej biały
"rańtuch" (fartuszek), jasna bluzka, skromnie
haftowany serdak, jednokolorowa chusta na głowę, kierpce. W końcu
XIX w. pod wpływem mody strój kobiecy upodobnił się do
krakowskiego: wprowadzono kolorową spódnicę w kwiaty, podobnie
jak chusta szytą przeważnie z "tybetu", gorset
wyszywany cekinami, kierpce zostały zastąpione przez sklepowe
buty. Strój góralski w Zakopanem noszony jest zwykle przez
starszych przy okazjach świąt kościelnych i uroczystości
rodzinnych, a także na występach zespołów regionalnych. Pod
wpływem kontaktów z góralami zza Tatr znacznej madziaryzacji
uległa w ciągu ostatnich 100 lat muzyka i taniec góralski.
Ten ostatni, ukształtowany na halach pasterskich i w ciasnych
izbach góralskich, kultywowany jest w dużym stopniu dzięki
działalności zespołów regionalnych, a także na uroczystościach
rodzinnych, choć tu często starsi w jednej izbie tańczą
tradycyjne tańce góralskie, a w drugiej młodzież bawi się po
swojemu, w rytmach dyskotekowych. Tańcem wyłącznie męskim
jest "zbójnicki", mający charakter tańca wojennego,
zaś różne odmiany "drobnego" i "krzesanego"
są tańczone parami. Tradycyjnie taniec był popisem jednej
tylko na raz pary, otoczonej kręgiem widzów. Obecnie częściej
tańczy kilka par, a do reguły należy wprowadzanie do tańca
rytmów niegóralskich - czardasza, polki, nawet walczyka.
Tradycyjna kapela, czyli muzyka góralska składa się z
instrumentów smyczkowych: I skrzypce (prym), czasem w
podwójnej obsadzie, grają melodię prowadzącą, II skrzypce (sekund)
i basy (rodzaj małej wiolonczeli) akompaniują. Obecnie
w zespołach regionalnych częściej widać składy zwiększone.
Instrumentami solowymi są także gęśle (rodzaj ludowych
skrzypiec), dudy, piszczałki i trombity. Niegdyś popularne, w
XIX w. prawie zanikły, obecnie stanowią ozdobę występów
estradowych. Kompromisem między tradycją a nowoczesnością jest działalność zespołów, grających muzykę góralską w rytmie disco-polo, a także coraz popularniejsze łączenie nut podhalańskich z muzyką regge, jazzem i rockiem.
Występy zespołów i kapel regionalnych odbywają się w sali Tatrzańskiego Ośrodka Swojszczyzny, w karczmach regionalnych, a także niektórych pensjonatach i domach wczasowych.