Atrakcje Zakopanego
Architektura
Zakopane jest miejscowością stosunkowo młodą: najstarsze zachowane zabytki mają niewiele ponad 150 lat. Ośrodkiem, stanowiącym zespół zabytkowy dawnego założenia dworskiego o charakterze osady przemysłowej są Kuźnice - dziś przysiółek Zakopanego, znany głównie z tego, że jest tam dolna stacja kolejki linowej na Kasprowy Wierch oraz początek wielu tras turystycznych. W początkach i połowie XIX stulecia tętniło tam jednak życie - stały zabudowania huty żelaza, obok dwór właścicieli dóbr zakopiańskich i budynki gospodarcze. Do dziś zachowało się tylko kilka obiektów, pamiętających czasy świetności kuźnickiej huty - w połowie XIX w. największego ośrodka metalurgicznego w Galicji. W budynku dawnej dyrekcji huty dziś mieści się sanatorium młodzieżowe, w wozowni - budynek techniczny, w dawnej karczmie - warsztat. Nieopodal wozowni - ozdobna krata, niegdyś otaczająca fontannę, wykonana z tatrzańskiego żelaza.
Budownictwo góralskie.
Początki XIX w. pamięta w Zakopanem także kilka najstarszych
chałup na Bystrem i Kozińcu. Nieco młodsza jest zakopiańska
"starówka" - zespół góralskich domów przy ul.
Kościeliskiej, pochodzących przeważnie z połowy XIX
wieku. Klasyczny dom góralski jest oczywiście drewniany,
budowany ze świerkowych, rzadziej modrzewiowych lub jodłowych
"płazów" - pni drzewnych, przeciętych wzdłuż i
zestawionych "na zrąb". Szczeliny między belkami
uszczelnione były mchem, w późniejszych czasach wełnianką
- plecionką z drewnianych wiórów. Dach stromy, kryty gontem,
kryjący w środku strych, będący zarazem miejscem
przechowywania siana. Dom taki miał dwie izby - "czarną",
w której była zarazem kuchnia (najpierw bez komina, a więc dym
pokrywał ściany czarnym nalotem, stąd nazwa) i sypialnia oraz
"białą" - bez pieca, wykorzystywaną do
przechowywania cenniejszych sprzętów, "świętych"
obrazów, dokumentów - a zarazem będącą miejscem większych
uroczystości rodzinnych. Obie izby oddzielała sień, z tyłu często
przylegała do niej komora na sprzęty domowe. Od zachodu, by osłonić
chatę od zimnych wiatrów, pod kątem prostym w stosunku do
budynku mieszkalnego, usytuowane były zabudowania gospodarcze:
obora, stodoła, składzik. Budynek gospodarczy wznoszony był z
gorszego gatunku drewna i kryty nie gontem, tylko "dranicami"
- nieheblowanymi deskami.
Część mieszkalna była skromna, ale bardzo estetyczna, bogato
zdobiona motywami roślinnymi i geometrycznymi. Budynki takie
zachowały się do dziś w rejonie starego kościoła zakopiańskiego
i przy drodze w kierunku Doliny Kościeliskiej. Tutaj było
niegdyś centrum osady, tutaj też zatrzymywali się pierwsi goście
i kuracjusze, przyjeżdżający do Zakopanego. Część starych
chałup góralskich została znacznie przebudowana nie tylko we
wnętrzu, ale i na zewnątrz. Te najbardziej zabytkowe
przyozdobiono drewnianymi tablicami, informującymi o ich wieku i
właścicielach. Pozostają one pod opieką konserwatora zabytków.
Styl zakopiański. Na kanwie
budownictwa i zdobnictwa podhalańskiego Stanisław
Witkiewicz (ojciec) stworzył w latach 90. ub. wieku
specyficzny styl w architekturze i sztuce użytkowej, cechujący
się pewnym zuniwersalizowaniem motywów ludowych, rozszerzeniem
ich i dostosowaniem do wymagań osób o większych potrzebach
estetycznych i cywilizacyjnych. Pierwszym domem, wybudowanym wg
projektu Witkiewicza w stylu zakopiańskim (w 1893 r.) jest willa
"Koleba" (potem - "Koliba"),
wzniesiona dla rodziny Gnatowskich przy ul. Kościeliskiej.
Domy w stylu zakopiańskim to przeważnie wille lub spore
pensjonaty, budowane na zrąb z drewnianych płazów, zazwyczaj
usytuowane na skarpie, na wysokiej podmurówce z łamanych
kamieni. Budynek był jedno- lub dwutraktowy, piętrowy, przy
czym piętro sytuowano szczytem do frontu części parterowej. Z
połączenia wysokiej, często rzeźbionej kalenicy ze szczytem
strzelały w niebo drewniane pazdury, w formie kielichów
kwiatowych. Elementem charakterystycznym była usytuowana pod
okapem od południa odkryta weranda, zwana przyłapem. W
połaci dachowej lokowano małe facjatkowe pokoiki - wyględy.
Projekty Witkiewicza zachowywały wszystkie tradycyjne zdobienia
góralskie (rysie, psy, słonecka) i wprowadzały wiele
nowych, wymyślonych przez artystę.
Do dziś ocalały w Zakopanem - poza "Kolibą" -
projektowane przez Witkiewicza stylowe wille "Oksza" (ul.
Zamoyskiego 25), "Dom pod Jedlami" (Koziniec 1), "Rialto"
(ul. Chałubińskiego 5), "Konstantynówka" (ul.
Jagiellońska 16), "Grażyna" (ul. Szpitalna), "Chałupa
pod Wykrotem" (Droga na Szymoszkową), a także Dom Dłuskich
w Kościelisku, gmach Muzeum Tatrzańskiego (Krupówki 10),
kaplica w Jaszczurówce, kaplica Matki Bożej Różańcowej i Św.
Jana Chrzciciela w kościele przy Krupówkach, kaplica Albertynek
na Kalatówkach, kapliczka Korniłowiczów na Bystrem.
Poza budownictwem, styl zakopiański stał się bardzo popularny
w zdobnictwie i sztuce użytkowej. Witkiewicz i jego naśladowcy
projektowali i wykonywali stylowe meble, pamiątki, sprzęty
gospodarskie, ubiory, porcelanę, papeterię, nawet instrumenty
muzyczne.
Styl zakopiański szybko uznano za narodowy prąd w sztuce, a
budynki stylowe wg projektu Witkiewicza, a później jego
kontynuatorów zaczęto stawiać i poza Podhalem (w centralnej
Polsce, na Śląsku, na Litwie, nawet w Ameryce). Uważano (błędnie!),
że w kulturze góralskiej przetrwały elementy dawnego, gdzie
indziej już zaginionego stylu polskiego, polskiej kultury z czasów
piastowskich, stąd też propagowanie stylu zakopiańskiego
traktowano niemal jak obowiązek patriotyczny. W szerszym
rozumieniu stylem zakopiańskim nazywano wszystkie przejawy
przenikania ludowej kultury Podhala do kultury ogólnonarodowej,
nie tylko w budownictwie i zdobnictwie, lecz także w literaturze
i muzyce.
Popularność tak szeroko rozumianego stylu zakopiańskiego zaczęła
zanikać przed 1910 r., a zamarł on zupełnie po śmierci
Witkiewicza. Okazał się być zjawiskiem ograniczonym czasem (lata
1891-1914) i przestrzenią (Podhale), a także osobowością twórcy.
Wszystkie próby rozwinięcia stylu zakopiańskiego i
dostosowania go do nowocześniejszych potrzeb i technologii
zawiodły i choć wielu architektów mieniło się kontynuatorami
dzieła Witkiewicza, byli oni co najwyżej mniej czy bardziej
zdolnymi naśladowcami. Może jedynie w budownictwie sakralnym
styl zakopiański przekształcił się w bardziej nowoczesne, choć
także stylowe formy.
Nowoczesne budownictwo w Zakopanem to
przede wszystkim wille, budowane dla potrzeb mieszkańców, a także
jako pensjonaty, wynajmowane turystom. W coraz większym stopniu
nawiązują one do budownictwa ludowego lub do stylu zakopiańskiego,
a ich wspólną cechą jest próba wkomponowania domów w górski
krajobraz i dostosowanie ich do wymogów klimatu górskiego. Zupełnym
zaprzeczeniem tych cech jest uprawiane w Zakopanem od lat
budownictwo wielkokubaturowe. Wysokie, płaskodache budynki domów
wczasowych czy w jeszcze większym stopniu - osiedli
mieszkaniowych zwykle stanowią widoczny dysonans w stosunku do
otoczenia. Wyjątkami, potwierdzającymi tę regułę są niektóre
bloki nowoczesnego osiedla na Pardałówce, "Dom
Turysty", projektowany przez Tadeusza Brzozę i
Zbigniewa Kupca i kościół na Olczy,
postawiony wg projektu prof. Tadeusza Gawłowskiego.