Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...
ŻYLINA (Žilina, 342 m npm). Największe miasto północnej Słowacji, stolica województwa, czwarte co do wielkości miasto Słowacji - ok. 85 tys. mieszkańców stałych, ok. 20 tys. dojeżdża codziennie do pracy z okolicy, położone u zbiegu rzek Wag, Kisuca i Rajczanka, założone przed 1208 r. (wtedy pierwsza wzmianka) w miejscu dawnych siedlisk z paleolitu, epoki brązu, kultury puchowskiej z przełomu epok, oraz z okresu państwa wielkomorawskiego. Fundamenty kościoła katolickiego z XII w. znajdują się w centrum miejscowości - w tym miejscu wznosi się dziś katedra Najświętszej Trójcy. Wokół założona została pierwsza osada, zniszczona prawdopodobnie z końcem XIII w. Odbudowali ją niedługo potem niemieccy koloniści, a z 1312 r. pochodzi pierwsza wzmianka o Żylinie jako mieście. Miejscowość należąca początkowo do dóbr Warińskich, później do dóbr Starego Zamku. Władał nia poczatkowo Marusz Czak Trenczański, od 1321 r. była miastem królewskim. i wtedy to król Karol Robert zwolnił ją z obowiązku płacenia myta i udzielił innych przywilejów. W 1381 r. liczba osadników słowackich zrównała się z liczną Niemców i postanowieniem króla Ludwika rada miejska miała liczyć tyle samo Niemców co Słowaków. W latach 1431 i 1434 dwukrotnie zniszczona przez wojska husyckie, odrodziła się dopiero z końcem XV w., jako znaczące centrum rzemiosła i handlu. W początkach XVII w. pod patronatem pana na Zamku Orawskim Juraja Thurzo odbył się tutaj pierwszy synod kościoła ewangelickiego na Słowacji. Pierwsze gimnazjum założono tu w 1542 r., a pierwszą drukarnię w 1665 r. Od czasu Wiosny Ludów w 1848 r. stała się Żylina ważnym centrum ruchu narodowego. W 1872 r. dotarła tu kolej koszycko-bogumińska, a w 1883 r. połączono Żylinę koleją z Bratysławą. Żylina jako jedno z pierwszych miast Słowacji przystąpiła w 1918 r. do Deklaracji Maritńskiej o powołaniu Słowackiej Republiki Narodowej, a w okresie od października 1918 do marca 1919 r. mieściło się tu Ministerstwo, sprawujące władzę nad całą Słowacją. 6 października 1938 r. w Żylinie została ogłoszona autonomia Słowacji, a dzień później na przewodniczącego Republiki powołany został ksiądz Józef Tiso, co doprowadziło pół roku później do utworzenia tzw. Słowackiego Państwa pod protektoratem Hitlera.
Obecnie Żylina stanowi centrum gospodarcze i kulturalne górnego dorzecza Wagu. Jest tu wielka stacja kolejowa, skrzyżowanie ważnych dróg samochodowych, ośrodek przemysłu chemicznego, budowlanego, papierniczego, tekstylnego, przetwórstwa owocowo-warzywnego - ogółem, stała się trzecim co do wielkości centrum przemysłowym Słowacji. Siedziba wyższej szkoły komunikacji i łączności. Historyczne centrum miasta od 1987 r. jest pomnikiem kultury i podlega stałej rewitalizacji. Szczególnie cenny jest staromiejski układ urbanistyczny.
Interesujące:
Historyczne centrum miasta, utworzone przez Mariánske namestie oraz otaczające je ulice, wywodzące się z XIII w., dawne centrum handlu, rzemiosła, siedziba władz miasta i prestiżowe miejsce zamieszkania najważniejszych obywateli Żyliny, a także lokalizacja najstarszych kościołów. Nazwa placu wywodzi się od figury Niepokalanej z 1738 r., autorstwa Václava Petraša i Jozefa Veismana, z fundacji Jozefa Matulaja z Żyliny. Gotycka struktura urbanistyczna starówki , zabudowanej przeważnie renesansowymi i barokowymi kamieniczkami (większość po niedawnej renowacji) jest unikatem na skalę kraju,. od 1987 r. stanowi miejski obszar chroniony.
Ratusz miejski, wybudowany przed 1508 r. po wschodniej stronie rynku, w stylu renesansowym. Prawdopodobnie wcześniejszy, zniszczony w XIV w. budynek ratusza, znajdował się na środku rynku.
Romański kościół św. Stefana w Zawodzi, pochodzący z ok. 1250 r., jednonawowy z absydą i chórem, przebudowywany w XVI-XVIII w. W kościele resztki polichromii z II połowy XVI w. Na południe od kościoła wolno stojąca renesansowa kaplica. Kościół ogrodzony murem z basztą z XVII w.
Parafialny kościół Najświętszej Trójcy, przy ul. Górny Wał, zbudowany jako gotycki ok. 1400 r., na jeszcze starszych fundamentach dawnego zamku miejskiego, w 1540 r. ufortyfikowany, potem wielokrotnie przebudowywany. Pierwotnie gotycki, obednie trjnawowy kościół na charakter renesansowy. Główny ołtarz Najświętszej Trójcy pochodzi z 1697 r., a obraz w nim malował Jozef Božetech Klemens w 1870 r. Ten sam autor malował obrazy Panny Marii w lewym bocznym ołtarzu i Ukrzyżowania w prawym. Przy wejściu do kościoła jest rzeźba św. Anny autorstwa Františka Štefunka. Koło kościoła stoi 46-metrowa renesansowa dzwonnica z 1530 r. (obecny kształt z 1890 r.), nazywana Burianową Wieżą, od nazwiska fundatora - ówczesnego posiadacza Żyliny, Buriana Světlovskégo z Vlčnova. W 1762 r. od zachodu dobudowano kaplicę Jana Nepomucena z jego figurą.
Kościół Św. Barbary i klasztor franciszkanów przy ul. J.M.
Hurbana,
z lat 1723-1731, jednonawowy bez wieży. Wnętrze jednolicie
barokowe z XVIII w. Obrazy w ołtarzach malował tutejszy franciszkanin,
Konrád Švestka, z końcem XIX w. W głównym ołtarzu wizerunek św. Barbary
namalowany na tle ówczesnego widoku wieży Zamku Budatyńskiego (bez dachu). W
kościele znajdują się organy z połowy XVIII w. zbudowane przez Peregrina Wernera
- dziś wykorzystywane także w czasie koncertów. Klasztor, w 1950 r.
upaństwowiony, obecnie z powrotem w posiadaniu zakonu, jest jeszcze nadal
siedzibą żylińskiego konserwatorium.
Kościół św. Pawła Apostoła i klasztor jezuitów z lat 1743-1754, przy zachodniej stronie Rynku Mariańskiego. Kościół jednonawowy, z dwiema wieżami o wysokości ponad 30 metrów, we wnętrzó barokowy ołtarz główny z połowy XVIII w., z obrazem św. Pawła autorstwa Jozefa Božetecha Klemensa, dwa boczne ołtarze i barokowa ambona są także z XVIII w. Dawny klasztor jezuitów, przejęty przez państwo w 1950 r., dziś należy do zakonu kapucynów.
Kościół ewangelicki, ul Rázusova, z l. 1935-36, projektowany przez Michala Milana Harmińca. Pamiątkowa tablica przypomina o fakcie odbytegow Żylinie w 1610 r. pierwszego synodu słowackich ewangellików.
Synagoga, przy ul. Hurbana, wybudowana w latach 1931-34 na miejscu starszej świątyni z 1860 r., projektowana przez Petera Behrensa. Dziś w budynku mieści się kino "Centrum". Na ścianie tablica, upamiętniająca Żydów z Żyliny, którzy zginęli w hitlerowskich obozach koncentracyjnych. Cmentarz żydowski znajduje sie przy ulicy Pożarników. W tamtejszym Domu Żałoby znajduje się pomnik żylińskich Żydów - ofiar II wojny światowej, autorstwa Jozefa Zweigenthala.
Plac Andreja Hlinki, na tyłach kościoła parafialnego, ciekawe rozwiązanie urbanistyczne, z brązową rzeźbą Hlinki, autorstwa Ladislava Beráka z 1994 r. i Śpiewającą fontanną Jozefa Haščíka. Na placu organizowane są często plenerowe koncerty i wydarzenia teatralne. W maju lub czerwcu odbywają się tu targi sztuki ludowej i rzemiosła pod nazwą Staromestské slávnosti. Przy placu mieści się też Poważska Galeria Sztuki, mająca siedzibę w secesyjnej kamienicy z 1911 r.
Zamek Budatyński z XIII w., z 20-metrową wieżą z 1323 r. Była tu początkowo siedziba rodu Balašów, potem władał nim Matuš Csak, następnie przedstawiciele innych możnych rodów węgierskich, a na końcu przedstawiciele rodziny Csakých. Na przełomie 1848 i 1849 r. w pobliżu zamku toczyły się walki między słowackimi ochotnikami (z Jozefom Miloslavom Hurbanom i Ľudovítom Štúrom), stojącymi u boku wojsk cesarskich a żołnierzami węgierskimi. Poważne zniszczenia zamku przyniósł także rok 1945. Od 1956 r. w zamku znajduje się główna siedziba Poważskiego Muzeum.
Poważskie Muzeum, Budatyński Zamek, Topoľová 1, 010 03 Žilina - Budatín, tel. +421 41 500 15 11, e-mail muzeum@pmza.sk, www.pmza.sk, czynne I-IV wt-nd 9oo-16oo, V-VI Po-Nd 8oo-17oo, VII-VIII wt-nd 8oo-17oo, IX-X wt-nd 9oo-16oo, XI-XII wt-nd 9oo-14oo (przerwa obiadowa 12oo-1230), wstęp 1€ / 0,50€, ekspozycja historyczna i archeologiczna, druciarstwo, sztuka sakralna, czasowe wystawy okolicznościowe.
Teatr Miejski, wybudowany przy ul. Górny Wał w latach 1942-1944 w stylu włoskiego neoklasycyzmu wg projektu architektów Otto Reichera, Ferdinanda Čapki i Františka Bednárika, początkowo na siedzibę reprezentacyjnego domu miejskiego. od 1950 r. jest siedzibą teatru, który od 1991 r. nazywa się Teatr Miejski. Ma tu swoją siedzibę także telewizja Żylina i tutejsze radio "Zet".
Lokalna stacja radiowa nazywa się... Radio Zet: www.radiozet.sk
Partnerskimi miastami Żyliny w Polsce są Bielsko-Biała i Czechowice-Dziedzice.