Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...
SZARISZ - kraina geograficzno-historyczna, usytuowana w środkowo-wschodniej
Słowacji, w dolinie rzeki Torysa. Nazwa od Zamku Szarisz, gdzie
pierwotnie mieściła się stolica administracyjna Żupy
Szaryskiej (potem przeniesiona do Preszowa). Od północy
graniczy z Polską poprzez pasmo Beskidu Niskiego (Jaworzyna, 881
m), od wschodu ograniczona Ondawskim Pogórzem (Smilniansky vrch,
749 m) i Slańskimi Wierchami (Šimonka, 1092 m), od południowego
zachodu Czarną Górą (Bokšovská Skala, 810 m), od zachodu
Braniskiem (Smrekovica, 1200 m) i Górami Lewockimi (Czarna Góra,
1289 m). Na południe otwiera się Kotliną Koszycką. W obrębie
regionu leży jeszcze malownicze pasmo Čergov (Minčol, 1157 m)
i kilka pomniejszych grzbietów.
Pierwsze ślady osadnictwa w dolinie Torysy pochodzą z paleolitu.
Między rzekami Topľa i Ondawa odnaleziono liczne ślady osad z
późnego neolitu. W epoce brązu na teren Szarisza trafiają
ludy kultury pilińskiej (1400-1200 pne). W bardziej urodzajnej,
południowej części krainy osadzają się na przełomie wieków
Celtowie. Najstarsze osady słowiańskie (okolica Wielkiego
Szarisza) pochodzą z końca IV wieku n.e. Wielka Morawa
pozostawia swoje ślady m.in. w obrębie Preszowa, Gierałtowa,
Wielkiego Szarisza i Kapuszan. Północna część regionu
zaludnia się dopiero w II połowie XIII wieku. Do połowy XIV
wieku Słowianie ogarniają całe doliny Topľej i Ondawy.
Osadnictwo wołoskie przenika z rejonów Ukrainy do północnych,
najbardziej górzystych części Szarisza od połowy XIV do końca
XVI wieku. Wtedy to (1598) dokumenty notują na terenie regionu
istnienie 371 osad, w tym 3 wolne miasta królewskie (Bardiejów,
Preszów i Sabinów) i 5 miasteczek. Na początku wieku XX spis
ludności wykazał na terenie Szarisza blisko 170.000 mieszkańców,
w tym 66,1 % Słowaków, 19,7 % Ukraińców, 6,1% Niemców i tyle
samo Węgrów.
Głównym źródłem utrzymania było rolnictwo i hodowla.
Bardiejów i Preszów słynęły z kunsztu swoich rzemieślników.
Koło Preszowa rozwinęło się także warzenie soli (Solivar,
dziś dzielnica Preszowa). Przemysł w ogólności był słabo
rozwinięty - słynny był tylko młyn parowy w Wielkim Szariszu,
największy w całej Słowacji. Tam też rozwinął się przemysł
piwowarski, co pozwala dziś szaryskim producentom prezentować
reklamę: Czym w modzie Paryż, tym w piwie Szarisz!.
W czasie buntu bratrzyków Szarisz staje się jednym z głównych
terenów walk. W bitwie pod Bodrogiem wojska króla Macieja
Korwina pokonują zgrupowanie buntowników. W czasie wojen o
sukcesję po Korwinie polski król Jan Olbracht dociera z
wojskiem do Preszowa i prowadzi rokowania z drugim pretendentem -
swoim bratem Władysławem. Dochodzi jednak do wojny i 1 stycznia
1492 Olbracht zostaje pobity pod Preszowem.
W połowie XVI wieku w błyskawicznym tempie Szarisz (wraz z sąsiednim
Spiszem) obejmuje reformacja. W 1549 r., a więc zaledwie w 32
lata po publikacji 95 tez Marcina Lutra, w szaryskim Bardiejowie
rektor tamtejszego gimnazjum Leonard Stöckel opracował zasady
luteranizmu dla Słowaków, pod nazwą Confessio Pentapolitana (od
Pentapolis - związek pięciu miast wschodniej Słowacji: Lewocza,
Koszyce, Preszów, Bardiejów i Sabinów; trzy ostatnie z nich leżą
w Szariszu). W XVI stuleciu na terenie Szarisza trwa działalność
rekatolizacyjna, dla przeciwdziałania której wybucha powstanie
Imricha Thőkőly'ego, krwawo stłumione przez wojska cesarskie.
W 1687 r. represjom podlega Preszów, gdzie z rozkazu cesarskiego
zostaje straconych 24 protestantów ("Preszowskie jatki").
Kilka lat później, w 1703 r., żupan szaryski Franciszek II
Rakoczy staje na czele następnego buntu, po kilku latach zakończonego
klęską. W Preszowie w 1769 roku znajduje schronienie rada
generalna polskiej Konfederacji Barskiej.
Ruchy narodowe w XIX wieku w niewielkim stopniu obejmują Szarisz.
W 1919 r. region staje się jednym z miejsc agresji węgierskiej
komunistycznej Armii Czerwonej. Po 2 miesiącach odzyskuje wolność.
Siedzibą samodzielnej od II połowy XIII w. administracji
Szarisza był -->Zamek Szaryski, od XVIII wieku Preszów.
Szarisz w dalszym ciągu w znacznym stopniu pozostał krainą
rolniczo-przemysłową, w której turystyka koncentruje się
raczej w północnej części, głównie w rejonie Bardiejowa.
Miejscowość ta, wraz z sąsiednimi Bardiejowskimi Kąpielami od
XIX wieku jest największym uzdrowiskiem północnej Słowacji.
Największe miejscowości: Preszów, Bardiejów, Sabinów, Wielki
Szarisz, Szaryskie Michalany.
Główne rzeki: Torysa, Topľa.
Trasa nr 14.