Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...
SPISZ - historyczno-geograficzna kraina, usytuowana w północnej
Słowacji i południowej Polsce, w kotlinach Popradu i Hornadu,
otoczona pasmami górskimi: od wschodu są to Tatry Wysokie (Gierlach
2654 m) i Bielskie (Hawrań 2151 m), od północy Pieniny (Wysoka
1050 m) oraz Beskid Sądecki (Eljaszówka 1023 m), od wschodu
Czarna Góra (Bokšovská Skala, 810 m) i Branisko (Smrekovica,
1200 m), od południa Wołowskie Wierchy (Zlatý Stôl, 1322 m) i
Słowacki Raj (Javorina, 1186 m), od zachodu Tatry Niżnie (Królowa
Hala, 1946 m) i niski Dział Szczyrbski (925 m). W obrębie
krainy też gór nie brakuje: Spiska Magura (Magurka, 1193 m), Góry
Lewockie (Czarna Góra, 1289 m). Krajobraz Spisza jest więc
urozmaicony, ale najbardziej barwna jest jego historia.
W kamieniołomie koło Drevenika znaleziono fragmenty czaszki
pitekantropa w warstwach z przełomu trzeciorzędu i czwartorzędu
- być może najstarszy okaz przedstawiciela ludzkiego gatunku w
Europie. Najstarsze ślady osadnictwa na Spiszu sięgają
paleolitu, czego efektownym dowodem jest trawertynowy odlew
czaszki Neandertalczyka znaleziony w Ganowcach koło Popradu. Na
Mysiej Górce koło Spiskiego Czwartku odnaleziono pozostałości
umocnionej osady z epoki brązu z ok. 1500 r. pne,
archeologicznie spokrewnionej z podobnymi znaleziskami epoki
kreteńsko-mykeńskiej. W strategicznym miejscu, przy odwiecznej
handlowej drodze, łączącej obszary śródziemnomorskie z Bałtykiem
wybudowano miasto z akropolem, miejscem składania ofiar i osadą
rzemieślniczą, gdzie wytwarzano ceramikę, wyroby z kamienia,
brązu i złota z miejscowych surowców. Ślady kultury
celtyckiej i rzymskiej znajdywano niemal na całym obszarze
Spisza, ale przede wszystkim w Kotlinie Popradzkiej i w Magurze
Spiskiej. Słowianie docierają na Spisz z dorzecza Wisły oraz,
wędrując w górę Torysy i Hornadu - z Bałkanów. Osady z
epoki Wielkiej Morawy zachowały się w okolicach Lewoczy, oraz
miejscowości Nemešany, Smižany i Spiska Biała. Także z
tamtej epoki pochodzą inne najstarsze miejscowości o ciągłym
osadnictwie: Spiska Nowa Wieś, Wielka i Gelnica. W XI wieku większa
część Spisza wchodzi w skład ziem polskich (w ramach "prowincji
Wag" należąc do arcybiskupstwa praskiego), a linia
graniczna przebiega wzdłuż działu wodnego między Popradem a
Hornadem. Dla jej obrony król węgierski Władysław I Święty
tworzy linię 24 osad tzw. Kopijników Spiskich. Obronny
charakter miały również usytuowane przy drogach, łączących
Węgry z Polską zamki, w tym największy na Słowacji -->Zamek
Spiski oraz --> Zamek Lewocki.
Dolny Spisz jest stopniowo kolonizowany przez osadników z Węgier,
zaś Dolina Popradu - przede wszystkim przez ludność napływającą
z terenów polskiej Sądecczyzny. Górny Spisz odpada od Polski w
XII wieku - albo jako wiano Judyty, córki króla Bolesława
Krzywoustego, która wyszła za mąż za Stefana, syna króla węgierskiego
Kolomana (1108), albo później (1145), jako ekwiwalent za pomoc,
udzieloną Mieszkowi III przez Gejzę II. Do początków XIV
wieku - w myśl polskich historyków - przy Polsce pozostaje okręg
podoliniecki. Od początków XII wieku rozpoczyna się,
zainicjowana przez króla Gejzę II, kolonizacja Spisza (także
Gemeru i Horehronia) przez osadników sprowadzanych z Niemiec, głównie
z Sąaksonii. Trwa ona do II połowy XV wieku a jej efektem jest
powstanie większości miast spiskich, osadzanych na prawie
niemieckim i rządzonych przez niemieckie rody. Powstaje
niezwykle ciekawa kulturowo społeczność Sasów Spiskich,
posiadających własną kulturę i dialekt ("spisko-niemiecki").
Jej dziełem jest stworzenie gotyku spiskiego, później - baroku.
Po najeździe tatarskim w 1241 r, który w znacznym stopniu
spustoszył obszar Spisza, trafiła tu druga fala kolonistów
niemieckich, istniejące od 1209 r. Bractwo 24 parafii
niemieckich przekształciło się w Związek Spiskich Miast, z
wybieranym w wolnych wyborach grafem. Od XV wieku osadnictwo
dociera w górne partie Spiszu, gdzie powstają góralskie osady
na prawie wołoskim.
Jednym z efektów kolonizacji niemieckiej jest powstanie przemysłu
górniczego i hutniczego, który z biegiem czasu zyskuje coraz
bardziej na znaczeniu. Wydobywano tu (przede wszystkim w południowej
części regionu) rudę żelaza i rudy metali kolorowych (miedź,
srebro, mangan), a największymi miejscowościami górniczymi były
Krompachy i Gelnica. Znaczenie wydobycia rud metali wzrosło
jeszcze po uruchomieniu koszycko-bogumińskiej linii kolejowej.
Już od średniowiecza Spisz słynął także ze znakomitego
kunsztu swoich rzemieślników, osiadających przede wszystkim w
Kieżmarku (z Lubicą), Spiskiej Nowej Wsi i Lewoczy.
W XVI wieku tworzenie sieci osadniczej na Spiszu w zasadzie się
zakończyło: powstało tu blisko 200 w pełni zorganizowanych
osad. W XVII wieku powstawały jeszcze miejscowości w wyżej położonych
częściach Magury Spiskiej. W XVIII stuleciu, kiedy do Węgier
powróciły administrowane wcześniej przez Polskę miasteczka,
były na Spiszu 194 miejscowości, w tym 2 wolne królewskie
miasta (Kieżmark i Lewocza) oraz 33 miasteczka, a liczba ludności
przekroczyła 150.000. Na progu XX wieku 58% ludności Spisza
stanowili Słowacy, 25% Niemcy, 8% Ukraińcy i 6% Węgrzy (liczby
Polaków statystyki nie podają).
Jako samodzielna jednostka administracyjna spiski komitat pojawił
się w II połowie XII wieku. Pierwsza siedziba żupy mieściła
się na Zamku Spiskim, od XVI w. w Lewoczy. Północne granice słowackiego
(przedtem - węgierskiego) Spiszu zmieniały się, w zależności
od przebiegu granicy państwowej (patrz historia). Na rozwój
krainy wpłynęła także w znacznym stopniu okoliczność, że
przez 360 lat kilkanaście miejscowości, rozrzuconych prawie po
całym Spiszu, weszło w skład tzw. polskiego zastawu - kiedy to
w 1412 r. król Władysław Jagiełło pożyczył cesarzowi
Niemiec i królowi Węgier Zygmuntowi Luksemburskiemu pod zastaw
37.000 kop groszy praskich. W skład zastawu weszły Stara
Lubowla, Gniazda i Podoliniec oraz Spiska Biała, Straże, Lubica,
Ruskinowce, Twarożna, Wierzbów, Spiska Nowa Wieś, Spiskie
Podgrodzie, Spiskie Włochy, Poprad, Spiska Sobota, Maciejowce,
Wielka. Z zastawionych miast utworzono starostwo grodowe z
siedzibą w Zamku Lubowelskim. Dług nigdy nie został zwrócony,
a zastawione miasteczka powróciły do Węgier po I rozbiorze
Polski. Miasta te tworzyły nadal samodzielną prowincję z
formalną stolicą w Spiskiej Nowej Wsi - aż do 1787 r., kiedy
to włączono je do Spiskiej Żupy. 11 miast nie zastawionych
Polsce było złączonych nadal w Związek Miast Spiskich. Własną
konfederację z Gelnicą na czele tworzyły także miasta i osady
górnicze i hutnicze, usytuowane w dolinie Gnilca.
Przez tereny spiskie przetoczyły się wszystkie większe batalie
wewnętrznych i międzynarodowych sporów, jakie ogarniały Górne
Węgry, ale największe znaczenie miały batalie husyckie w
latach 1431-33, spory Jagiellonów z Władysławem Pogrobowcem i
jego kondotierem Janem Jiskrą oraz bunt bratrzyków w latach 50-tych
XV wieku, których przywódca Peter Aksamit ukrywał się podobno
w jaskini koło Haligowiec w Pieninach. Tutaj także miały
miejsce liczne zjazdy królów i dyplomatów, przede wszystkim
polskich i węgierskich, rozstrzygające (lub nie) ówczesne
spory dynastyczne - w tym słynny zjazd Jagiellonów w Lewoczy w
1494 r. W XVI wieku zdecydowana większość Spisza przechodzi na
luteranizm, w myśl zasad opracowanego w Bardiejowie Confessio
Pentapolitana (Pentapolis - związek pięciu miast wschodniej Słowacji:
Lewocza, Koszyce, Preszów, Bardiejów i Sabinów). Kolejne bunty
chłopskie i antyhabsburskie przetaczają się przez ziemie
Spisza w XVII i XVIII wieku, natomiast XIX-wieczny ruch narodowy
słowacki odzwierciedla się tu w mniejszym stopniu niż w
zachodniej Słowacji. W czasie Wiosny Ludów walczyli tu (Spiska
Nowa Wieś, Branisko) węgierscy powstańcy, armie cesarskie i słowaccy
ochotnicy.
W 1920 r. władze Czechosłowacji oddają Polsce tereny między
Białką i Dunajcem (Polski Spisz), z Zamkiem Niedzickim i
kilkoma położonymi po sąsiedzku wsiami (Niedzica, Kacwin, Niżnie
i Wyżnie Łapsze, Łapszanka, Trybsz, Czarna Góra, Rzepiska,
Jurgów, Nowa Biała, Krempachy, Frydman, Dursztyn, Falsztyn). Po
dyktacie monachijskim Polska 30 listopada 1938 roku podpisuje w
Zakopanem umowę ze Słowacją, w myśl której włącza w swój
obszar teren Jaworzyny Spiskiej wraz z przyległymi dolinami Tatr
Wysokich i Bielskich. W marcu 1939 r. próby agresji na Spisz
dokonują Węgrzy, m.in. bombardując Spiską Nową Wieś. Po
wybuchu II wojny światowej Niemcy przekazują Słowacji teren
polskiego Spisza, który powraca do Polski dopiero w 1945 r.
Po II wojnie światowej komunistyczne władze doprowadziły do
prawdziwego exodusu ludności niemieckiej, także i tych rodzin,
będących potomkami prawdziwych twórców zasobności i piękna
Spisza - osiadłych tu od 8 wieków Sasów Spiskich, którzy
zachowując odrębność kulturową i językową, byli jednak
prawdziwymi Spiszakami. Dziś jedynie nieliczni i całkowicie
zasymilowani ich potomkowie pozostali między Tatrami a Słowackim
Rajem.
Spisz jest regionem może najbardziej malowniczym na Słowacji, w
którym piękno przyrody przeplata się z urodą schludnych
miasteczek, ozdobionych interesującymi i zazwyczaj dobrze
zachowanymi zabytkami, sięgającymi niekiedy korzeniami do średniowiecza.
Poza słabo rozwiniętym przemysłem i nadal dobrze prosperującym
rzemiosłem głównym bogactwem Spisza jest piękny krajobraz i
nieprzeliczone walory turystyczne. Gości z całego świata
przyciągają przede wszystkim Wysokie Tatry, z ich wspaniałą
ofertą turystyczną, narciarską i uzdrowiskową (szczawy
alkaliczne). Wody mineralne są atrakcją także innych miejscowości
spiskich (np. Spiski Szczawnik). Interesującą alternatywą dla
coraz bardziej zatłoczonych (choć nie w tym stopniu, co w
Polsce) Tatr - jest rejon Słowackiego Raju (malowniczy przełom
Hornadu, Klasztorisko, górski akwen w Dedinkach). Narciarze jeżdżą
także do Ździaru w Tatrach Bielskich, Doliny Bachledowej i
Jezierska w Magurze Spiskiej, w rejon Braniska i Gór Lewockich.
Turyści i wczasowicze korzystają również z cieplicowych basenów
Wierzbowa, a także ze stanowiącego podobną atrakcję co w
Polsce - spływu tratwami przez przełom Dunajca, zaczynającego
się w pobliżu Czerwonego Klasztoru i kończącego przy Leśnicy.
Dzieci (i nie tylko one) cieszą się, odwiedzając ZOO w
Spiskiej Nowej Wsi. Poprad, uchodzący za administracyjną stolicę
Spisza, dysponuje lotniskiem międzynarodowym, położonym najwyżej
w Europie (670 m).
Główne miejscowości Spisza: Poprad, Lewocza, Kieżmark, Spiska
Nowa Wieś, Spiski Czwartek, Hrabuszyce, Smiżany, Spiskie Włochy,
Spiskie Podgrodzie (ze Spiską Kapitułą), Spiska Stara Wieś,
Smokowce, Szczyrbskie Jezioro, Tatrzańska Łomnica, Ździar,
Stara Lubowla, Gniazda, Podoliniec, Spiska Biała.
Główne rzeki: Poprad, Hornad, Hnilec, Torysa.
Trasy: 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15