Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...

SPISKA NOWA WIEŚ (Spišská Nová Ves, 436 m npm). Duże miasto powiatowe nad Hornadem, na przedpolu Słowackiego Raju, administracyjne, gospodarcze i kulturalne centrum Spisza. Wbrew nazwie, nie jest to ani wieś, ani nowa: jest sporą aglomeracją o blisko 45 tysiącach stałych mieszkańców, o nowoczesnej zabudowie i dużym znaczeniu kulturalnym, przemysłowym, a nawet sportowym. Najbardziej jednak nie pasuje w nazwie słowo "Nowa".
Archeologia dowodzi, że osadnictwo na tym terenie istniało od czasów kultury lateńskiej, a rozwinęło się w czasach Wielkiej Morawy. Nie później niż w XII w. powstała spora osada słowiańska, usytuowana wzdłuż Hornadu, od długiego, wąskiego kształtu zabudowy nazywana Igłowem. Obok tej osady w XIII w. powstała wioska kolonistów niemieckich, nazwana w odróżnieniu od Igłowa Nową Wsią. Pierwsza wzmianka, odnosząca się do takiej nazwy osady (wówczas: Villa Nova) pochodzi z 1268 r. Był to wówczas już spory ośrodek, z własną parafią. Na początku XIV w. obie osady ostatecznie połączyły się. W 1271 r. Nowa Wieś uzyskała przywilej króla Stefana V, włączający ją do Związku Spiskich Sasów i od tego momentu zaczęto ją nazywać "Spiską". Król Karol Robert w 1317 r. przyznał miasteczku prawa samorządu. Wśród posiadanych przez S.N.W. przywilejów gospodarczych najważniejsze było prawo poszukiwania i wydobywania rudy. Korzystając z tego przywileju już w XIV w. w obszarze należącym do miasta założono kilkadziesiąt kopalni rud srebra, miedzi i żelaza, a także wiele hut i kuźni. Górnictwo i hutnictwo rozwijało się najbardziej w XVIII i pierwszej połowie XIX w.
W 1412 r. S.N.W. weszła w skład szesnastu miast spiskich, zastawionych przez Zygmunta Luksemburskiego Polsce i to zapoczątkowało jej szybki rozwój, między innymi dlatego, że pozostając nadal formalnie we władzy administracyjnej Węgier, jedynie gospodarczo była podporządkowana Polsce, co pozwalało jej, tak jak i innym zastawionym miastom, korzystać z przywilejów, którymi obdarzali ją władcy obu krajów. S.N.W. była formalną stolicą zastawionych miast (choć polskie starostwo spiskie faktycznie znajdowało się w Starej Lubowli). Po włączeniu 16 zastawionych miast z powrotem do Węgier S.N.W. pozostała głównym ośrodkiem związku, które miasta te nadal tworzyły do 1876 r. (Prowincja XVI Miast Spiskich). W 1710 r. odbyła się tu bitwa wojsk rosyjskich z oddziałami starosty Teodora Lubomirskiego, natomiast w lutym 1849 w czasie powstania węgierskiego starli się tu honwedzi węgierscy z batalionem austriackim majora Kiesewettera. Od rzucanych granatów spaliło się wtedy 15 domów prywatnych i wieża kościelna.
W XIV i XV w. miasto było siedzibą słynnej w świecie pracowni ludwisarskiej mistrza Konrada Gaala, a potem Wayglów i Wagnerów, z której dzwony i brązowe chrzcielnice sprzedawane były nie tylko na Węgry, lecz także do Polski i Czech. Najstarszym cechem był cech kowali, działali także farbiarze, kołodzieje, kotlarze, kożusznicy, tkacze, sukiennicy i in. W 1676 r. założona została papiernia, która była pierwszym zakładem przemysłowym miasta i działała do końca XIX w. W 1872 r. S.N.W. została stolicą powiatu, w 1845 r. powstał tu bank 16 spiskich miast. W 1871 r. rozwój miasta przyspieszyło połączenie S.N.W. ze światem poprzez kolej koszycko-bogumińską. Powstały wtedy nowe zakłady przemysłowe: fabryka gipsu, maszyn rolniczych, elektrownia, cegielnia, zakłady przemysłu spożywczego i drzewnego, potem także kolejowego. Także w XIX w. reaktywowano wydobycie w wielu kopalniach, co dodatkowo przyczyniło się do szybkiego rozwoju miasta.
Równolegle do rozwoju gospodarczego postępował rozwój oświaty i kultury. Pierwsze wzmianki o istnieniu szkoły pochodzą z XIV w., natomiast co najmniej od 1481 r. działała tu miejska szkoła, która przetrwała do 1918 r. Od 1904 r. miasto dysponowało własną sceną teatralną, na której występowali aktorzy miejscowi i przyjezdni. Od 1932 r. działa w S.N.W. zespół amatorski im. P.O.Hviezdoslawa. Po II wojnie uruchomiono tu filię zawodowego teatru imienia Jonaša Záborskiego z Preszowa. W S.N.W. mieści się siedziba Horskej služby i dyrekcja Parku Narodowego Słowacki Raj
Centrum miasta utworzyło się wzdłuż drogi, łączącej Spiskie Włochy ze Spiskim Czwartkiem. Rozszerzenie tej drogi wytworzyło podłużny rynek - największy w całej wschodniej Słowacji. Do XIX w. centrum miasta było otoczone murami obronnymi. Rynek otoczony jest mieszczańskimi domami z fasadami barokowymi lub rokokowymi. Dominantą śródmieścia jest katolicki kościół Wniebowzięcia Marii Panny z najwyższą na Słowacji, 87-metrową wieżą.

Zabytki:

Kościół katolicki Wniebowzięcia Marii Panny, gotycki, postawiony w II połowie XIV w. na miejscu starszego, XIII-wiecznego. Kaplica św. Michała dobudowana w 1395 r. Świątynia przebudowywana kilkakrotnie w XVIII i XIX w. Wieża pierwotnie wybudowana w początku XVI w. Po pożarze, który zniszczył część kościoła z wieżą w 1849 r., w latach 1886-97 przebudowano go w stylu neogotyckim. W 1893 r. dobudowano wg planów Imricha Steindla 87-metrową wieżę. Charakterystyczne są XIV-wieczne gotyckie portale wejściowe. We wnętrzu jednym z cenniejszych obiektów jest gotycka Kalwaria z ok. r. 1520 z rzeźbami Matki Boskiej i św. Jana, pochodząca z pracowni Mistrza Pawła z Lewoczy, w nawie głównej polichromia gotycka i wczesno renesansowa. Piękne są również gotyckie tablicowe malowidła Panny Marii i Ukrzyżowanego z ok. 1490 r. z pracowni Mistrza Martina, krzyż z relikwiami z połowy XIV w. i gotycka chrzcielnica z brązu z r. 1549. Pozostałe ołtarze neogotyckie z XIX w. W bocznej kaplicy wielki barokowy krzyż z XVIII w., w lewej nawie brązowa chrzcielnica z 1549 r. z lokalnej pracowni ludwisarskiej.

Kościół ewangelicko-augsburski, postawiony w latach 1790-1796 w stylu klasycystycznym wg projektu F.Bartela. Nad wejściowym portalem łaciński napis, informujący, że z Bogiem jako założycielem ten kościół święty, który najlepszy władca Józef II w r. 1789 nowy postawić miłościwie pozwolił, zbór augsburskiego wyznania za sławnego panowania Leopolda II w r. 1790 szczęśliwie zaczął, a w r. 1795, za panowania i łaskawości cesarza i apostolskiego króla Franciszka II z własnych środków postawił i dokończył. Wnętrze przeważnie XVII-wieczne, w ołtarzu obraz Chrystusa na górze Oliwnej, autorstwa duńskiego malarza Jana Jakuba Stundera z r. 1797. Interesująca jest alabastrowa płaskorzeźba z tego samego okresu, ukazująca rozmowę Chrystusa z Samarytanką przy studni. Organy z 1822 r., autorstwa mistrza Deutschmanna z Wiednia.

Kościół katolicki Niepokalanego Poczęcia NPM, tzw. Słowacki, przy ul. Lewockiej. Pierwotnie niewielka kapliczka, w XVI w. postawiona przy miejskim szpitalu, odwiedzana tylko przez słowackich rolników i górników. W latach 1727-30 rozbudowana w stylu barokowym według planów J. a, z zachowaniem starej części jako prezbiterium. Kolejne przebudowy nastąpiły w XIX w. Wnętrze w stylu neogotyckiego romantyzmu z końca XIX w.

Ratusz, trzykondygnacyjny budynek klasycystyczny z lat 1780-1820. Usytuowany między kościołem katolickim a ewangelickim, z główną fasadą skierowaną na południe. Siedziba burmistrza znajdowała się na I piętrze, tam też jest wysoka na dwie kondygnacje sala posiedzeń. Ryzalit południowej fasady zakończony tympanonem z herbem miasta.

Reduta, budynek secesyjny, wystawiony w latach 1900-05 wg projektu arch. K.Gerstera. Niegdyś hotel miejski, sala teatralna i kawiarnia. Rotundowy budynek główny ozdobiony jest czterema wieżyczkami, wejście główne od północy prowadzi przez bramę zwieńczoną portalem, nad którym znajdują się freski Josefa Hanuli, na dachu złocona rzeźba łabędzia siedzącego na lirze symbolizuje teatr. Znajduje się tam Teatr Spiski, sala koncertowa i kawiarnia.

Zespół mieszczańskich domów wzdłuż ulicy Letniej i Zimowej z XVII-XIX w. Wiele z nich ma jeszcze XV-wieczne, gotyckie elementy. Widoczne są też fragmenty renesansowe, barokowe i rokokowe.

Dom Prowincjonalny, ul. Letnia 50, gotycki budynek mieszczański, pierwotnie siedziba władz miasta, w latach 1774-1876 siedziba zarządu Prowincji XVI Miast Spiskich. Potem mieścił się tu Bank XVI Miast. W 1443 r. w tym budynku zawarli zawieszenie broni Ján Jiskra i polski król Władysław III (Warneńczyk). Przebudowany w stylu rokokowym w latach 1763-65, z bogatymi stiukami i alegorycznymi reliefami. Przedstawiają one powinności funkcjonariuszy publicznych, zawarte w łacińskich sentencjach: Pondere solo, Utquis meretur, Suum cuique, Die noctuque, In somnis custos, Hinc oculos nusquam (Tylko wedle wagi, Wedle czyichś zasług, Wedle tego, co się komu należy, We dnie i w nocy, Strażnik we śnie, Nigdy nie odwracać z tego oczu). W budynku brama przechodnia (dawna Brama Lewocka), prowadząca do ulicy Lewockiej. W szczycie budynku herb Prowincji XVI Miast Spiskich. Od 1954 r. mieści się tu Muzeum Krajoznawcze.

Muzea:

Muzeum Krajoznawcze, 05201 Spišská Nová Ves, Letná ul. 50. Czynne od czerwca do września od wtorku do niedzieli w godz. 8⁰⁰-17⁰⁰, od października do lutego od wtorku do piątku od 8⁰⁰-16⁰⁰, w soboty 8⁰⁰-12⁰⁰, w niedziele 12⁰⁰-16⁰⁰, od marca do czerwca od wtorku do piątku 8⁰⁰-17⁰⁰, w soboty 9⁰⁰-13⁰⁰, w niedziele 13⁰⁰-17⁰⁰.
Założone w 1951 r., od 1954 r. mieści się w dawnym Domu Prowincjonalnym - siedzibie zarządu Prowincji XVI Miast spiskich. Obecnie gromadzi ponad 135.000 eksponatów. Główna ekspozycja prezentuje przyrodę i historię powiatu Spiska Nowa Wieś. Najciekawszymi okazami są część szkieletu leśnego słonia skamieniała w skale trawertynowej, czaszka niedźwiedzia jaskiniowego, zielnik spiskiego botanika Viktora Greschika, kolekcja motyli ze Słowackiego Raju. W budynku muzeum znajduje się również stoisko z wydawnictwami informacyjnymi.
Oddziały muzeum znajdują się w kilku sąsiednich miejscowościach. Wśród tych, przez które nie prowadzą nasze trasy, warto wymienić Muzeum Meblarstwa w kasztelu w Markuszowcach, Muzeum Instrumentów Klawiszowych w dworku Dardalene i Muzeum Górnicze w Gelnicy.

Galeria Artystów Spisza, 05201 Spišská Nová Ves, Zimná ul. 46. Czynna od wtorku do piątku 8³⁰-17⁰⁰, w sobotę i niedzielę 8⁰⁰-12⁰⁰.
Założona w 1987 r., mieści się w zabytkowej renesansowej kamienicy z II połowy XVI w., z fasadą w 1726 r. przebudowaną w stylu barokowym. Gromadzi dzieła sztuki z terenów Spisza. W zbiorach znajdują się dzieła miejscowych twórców od II połowy XIX w. po współczesność. Zgromadzono już powyżej 800 okazów malarstwa, grafiki, rzeźby i fotografii.

Ogród Zoologiczny (Zoologická Zahrada), ul. Sadová. Usytuowany w południowej dzielnicy miasta, w miejskim parku, gdzie obok ZOO znajdują się amfiteatr, lodowisko i jeziorko. Czynne codziennie z wyj. poniedziałków w godz. 10⁰⁰ - 18⁰⁰.
W ogrodzie zoologicznym znajdują się: szympans, strusie, kucyki, zebry, osioł, tygrys bengalski, leopardy, lew, krokodyle, pyton, małpy, antylopy, lama guanako, wielbłąd baktrian, pumy, rysie, niedźwiedzie, orły, myszołowy, kozy kameruńskie, bociany, bażanty, sowa, papuga, paw, daniele, kangury.

Zakwaterowanie: Hotel Metropol***, Štefánikovo nám. 2, 05201 Spišská Nová Ves, Hotel Preveza*, Za Hornádom 12, 05201 Spišská Nová Ves, Hotel Šport*, ul. Terézie Vansovej 1, 05201 Spišská Nová Ves, Penzión Ján, Rajecká 1, 05201 Spišská Nová Ves, Penzión Nemo*, Pohronská 2, 05201 Spišská Nová Ves.

Turystyka i narciarstwo. Najciekawsze tereny turystyczne okolic Spiskiej Nowej Wsi to zachodnia część Słowackiego Raju. Trasy: Spiska Nowa Wieś - Szajba - Niedźwiedzia Głowa - Spiska Nowa Wieś, znaki żółte, 4,5 godz., Spiska Nowa Wieś - Jasna Polana - Nowowiejska Huta - Gretla - Polana pod Muraniem - Rozdroże pod Muraniem - Diabla Głowa - Nowowiejska Huta, znaki zielone, niebieskie, żółte i czerwone, 6 godz. Na północ od miasta: Spiska Nowa Wieś - Modrý vrch - Sans-souci, znaki czerwone, 1 godz. Usytuowanie wyciągów narciarskich: Ferčakovce - Jasná Poľana, Čingov - Džurkovec.

EPowrót do leksykonu
E Powrót do "Spisu treści"