Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...
ORAWA - kraina historyczno-geograficzna, usytuowana w
północnej części Słowacji i południowej części Polski.
Nazwa od głównej rzeki regionu - uważa się, że jej pierwotna
nazwa - Arva - jest pochodzenia celtyckiego i oznacza
rwący, górski potok. Słowiańska postać nazwy Orawa pojawia
się pierwszy raz w 1314 r. Usytuowana w kotlinie, ograniczonej
od północy głównym grzbietem Beskidów Zachodnich (Babia
Góra 1725 m), od zachodu spływem rzek Orawy i Wagu oraz
wschodnimi stokami Małej Fatry (Velký Rozsutec 1610 m), od
południa Choczańskimi Wierchami (Wielki Chocz, 1607 m) i
Tatrami Zachodnimi (Baników Wierch 2178 m), od wschodu granią
Tatr od Rakonia po Siwiańskie Turnie, Magurą Witowską (1233 m)
i wododziałem między dorzeczem Orawy a Dunajca, jest krainą
górską, w której poza wymienionymi wysokimi pasmami leżą
także niższe: Skoruszyńskie Wierchy (Skoruszyna 1314 m),
Pogórze Orawskie (Čižiková 925 m), Magura Orawska (Minčol
1396 m), Pogórze Podbeskidzkie (Vráta 1051 m).
Słowacka część Orawy wchodziła w skład administracyjnej
jednostki, zwanej komitatem orawskim (żupą), początkowo (od co
najmniej 1271 r.) będącej samodzielnym dystryktem komitatu
zwoleńskiego, od II połowy XIV w. już niezależna, jako
comitatus Arvensis. W latach 1784-90 była połączona z
Liptowem. Centrum administracyjne usytuowane było na -->Zamku
Orawskim, potem w Wielicznej, a od 1683 r. w --> Dolnym
Kubinie.
Teren zasiedlany już w czasach prehistorycznych, o czym
świadczą mogiły, wypalane pola i osady z czasów kultury
łużyckej z epoki brązu i halsztackiej w okolicach Jasenovej,
Wyżniego i Dolnego Kubina, Wielicznej i Orawskiego Podzamcza. Z
okresu lateńskiego i epoki rzymskiej znaleziono umocnienia w
dolinie Orawy. Wtedy też pojawili się dolinie Orawy Celtowie.
Elementy kultury puchowskiej to przede wszystkim mur obronny z
czasów rzymskich na Ostrej Skale koło Wyżniego Kubina, Biała
Skała koło Podbieli oraz pierwsze ślady osady w rejonie Góry
Zamkowej Orawskiego Zamku. W okolicach Dolnego Kubina odnaleziono
złote i srebrne monety celtyckie z I wieku przed naszą erą.
Pierwsze osady słowiańskie odkopano w okolicach Istebnego i
Dolnego Kubina i Wyżniego Kubina (Ostra Skała), gdzie osada
była już zamieszkała w okresie Wielkiej Morawy, w pierwszej
połowie IX wieku. Do XIII wieku osady te były jednak nieliczne
i koncentrowały się w dolinie rzeki Orawy oraz przy ważnej
drodze, łączącej Węgry z Polską. W północnej części
Orawy postępowało także osadnictwo od strony Małopolski i
Śląska. Kolonizacja z południa przybierała na sile w XIV i XV
wieku, na przełomie wieków XVI i XVII na podstawie prawa
wołoskiego zasiedlano tereny północnej Orawy, tworząc tam
liczący kilkadziesiąt osad rejon góralski. W 1720 roku było
na Orawie 85 miejscowości, w tym 4 miasta: Dolny Kubin,
Trzciana, Twardoszyn i Wieliczna, a przeludnienie powodowało
masową emigrację ludności, najpierw do południowych części
Węgier, wyludnionych po najazdach tureckich, potem - w
początkach XX wieku - do zachodniej Europy i obu Ameryk. Na
przełomie XIX i XX wieku Słowacy stanowili prawie 95%
ludności, pozostałą część tworzyli Niemcy i Węgrzy -
statystyki nie ujmowały Polaków.
Po upadku Państwa Wielkomorawskiego, Orawa stała się
częścią państwa węgierskiego, zaś jej północno-wschodnia
część weszła w skład Polski. Najstarsze pisemne wzmianki o
Orawie pochodzą z XIII wieku, a dotyczą obronnych funkcji
--> Zamku Orawskiego, jako ważnej twierdzy na szlaku
węgiersko-polskim, a właściwie - przy wielkiej drodze
handlowej, łączącej Bałkany z Bałtykiem. W tym samym
kontekście wymienia się wtedy Twardoszyn, jako stację celną
przy niedalekiej granicy. Właściciele Zamku i administratorzy
Orawy często zmieniali się (patrz Zamek Orawski), choć
największe znaczenie dla Orawy miała niewątpliwie rodzina
Thurzonów i ich spadkobiercy, posiadający te dobra (w różnej
formie) od połowy XVI wieku do 1946 r. Orawskie dziedziny były
niejednokrotnie polem walki w czasie starć zarówno lokalnych,
jak i międzynarodowych. Orawa została m.in. w znacznym stopniu
spustoszona w 1683 r. przez wojska króla Jana III Sobies-kiego
przeciągające tędy w czasie kampanii wiedeńskiej. Kolejne
fale reformacji i rekatolizacji na Orawie nie wywołały podobnie
negatywnych skutków jak np. na Spiszu. W początkach XIX wieku
Orawa, trzymająca się dotąd na uboczu działań narodowych i
edukacyjnych staje się ważnym ośrodkiem prac nad rozwojem
świadomości narodowej Słowaków. Wielkie znaczenie miał
założony w Dolnym Kubinie w 1837 r. Związek Nauczycielski oraz
działalność Zrzeszenia Teatrów Amatorskich w Wielicznej i
Dolnym Kubinie. W 1868 r. założono w Zamku Orawskim Muzeum
Orawskie, z bogatym programem naukowo-badawczym. W 1888 r.
zaczęło wychodzić w Dolnym Kubinie pierwsze orawskie
czasopismo regionalne. Na przełomie XIX i XX wieku działał na
Orawie (Wyżni Kubin, Namiestowo, Dolny Kubin) największy poeta
słowacki - Pavol Országh, znany jako Hvezdoslav (ur. 1849 w
Wyżnim Kubinie, zm. 1921 w Dolnym Kubinie). Jednym z
największych malarzy słowackich był także orawiak, Peter
Bohúň (ur. 1822 w Wielicznej, zm. 1879 w polskim Bielsku).
Orawa wydała także największego słowackiego muzykologa -
Ivana Ballo (ur. 1909 w Dolnym Kubinie, zm. 1977 w Pradze).
Po utworzeniu Republiki Czechosłowackiej na terenach
przygranicznych Orawy (i Spisza) miało dojść do plebiscytu,
bowiem Czechosłowacja chciała pozostawienia granicy w takim
kształcie, jak przebiegała ona w czasach austro-węgierskich,
zaś Polska domagała się włączenia do swego kraju tych
miejscowości na terenie Słowacji, w których w zwartych grupach
mieszkała ludność polska. W efekcie rozmaitych działań
dyplomatycznych plebiscyt odwołano, a Rada Ambasadorów w
Paryżu zasadniczo zaakceptowała stanowisko rządu
czechosłowackiego z tym, że na Orawie część miejscowości
Lipnica Wielka przyznano Słowacji, zaś Polska otrzymała wsie
Głodówka (Hladovka) i Sucha Góra (Suchá Hora). Taki stan
rzeczy istniał do 1924 roku, kiedy to dokonano wymiany Lipnicy
(która wróciła do Polski) za Głodówkę i Suchą Górę
(przyłączone do Słowacji). W listopadzie 1938 r., po dyktacie
monachijskim Czechosłowacja oddała Polsce na powrót
Głodówkę i Suchą Górę oraz niewielki obszar koło Lipnicy
Wielkiej. Po wybuchu II wojny światowej Niemcy (którzy
atakowali południową Polskę właśnie z terenu Orawy oraz w
mniejszym stopniu ze Spisza) włączyli do Slovenského Štatu
całość terenów polskiej Orawy i Spisza. Po wyzwoleniu w 1945
r. jeszcze prawie przez 2 lata trwały dyskusje na temat
ostatecznego przebiegu linii granicznej, inicjowane głównie
przez Polskę, aż wreszcie od 1947 roku granicę ustalono tak,
jak wyglądała ona w latach 1924-38.
Gospodarka Orawy to w przeszłości przede wszystkim rolnictwo,
przy czym w południowej części dominowała uprawa zbóż,
ziemniaków i kapusty, w północnej, góralskiej - hodowla i
pasterstwo (owce i bydło). Tam też spora część ludności
zajmowała się trzebieniem lasów. Rzemiosło było rozwinięte
w niewielkim stopniu, z wyjątkiem wyrobu płótna, dominującego
w gospodarce miejscowości, położonych nad Czarną Orawą
(dziś: nad Jeziorem Orawskim) - Namiestowo, Bobrów,
Žubrohlava, Ujście. Od II połowy XVIII wieku w rejonie
Malatiny, potem w Skoruszyńskich Wierchach (góra Bane) i w
okolicach Bobrowca w Tatrach rozwinęło się wydobycie rudy
żelaza. Przerabiano ją w funkcjonującej od początków XIX
wieku hucie w Podbieli, sprzedawano także do hut w Polsce (w
Dolinie Kościeliskiej i Kuźnicach Zakopiańskich), ogólnie
jednak hutnictwo na Orawie miało mniejsze znaczenie niż w
innych rejonach Słowacji.
W latach 1896-1900 wybudowana została linia kolejowa w poprzek
Orawy, łącząca Królewiany z Suchą Górą i dalej z Nowym
Targiem. W czasie jej budowy szeroko dyskutowano w Polsce na
temat ewentualnego połączenia tego traktu z Zakopanem, co
dałoby w efekcie możliwość stworzenia kolejowej obwodnicy
Tatr. Ciekawy ten pomysł został zarzucony, a odcinek kolei
między Nowym Targiem a Suchą Górą zlikwidowano, z powodu jej
nieopłacalności po II wojnie światowej. W latach 70-tych
rozebrano nawet tory tej kolei.
Współcześnie największe znaczenie dla rozwoju Orawy ma
rekreacja, turystyka i narciarstwo. Przełomowym momentem było w
1954 r. zakończenie budowy tamy na Orawie, w efekcie czego
powstało --> Jezioro Orawskie - największy sztuczny zbiornik
Słowacji, a zarazem największe centrum sportów wodnych. Choć
teren wokół jeziora ciągle jeszcze nie jest w pełni
wykorzystany, już dziś stanowi magnes, przyciągający tu w
sezonie dziesiątki tysięcy turystów ze Słowacji, Polski i
innych krajów. Sporo turystów i spragnionych wypoczynku osób
przyciąga także zespół basenów cieplicowych w Orawicach -
tam spotkać może przede wszystkim gości z Polski. Turystyka
rozwija się głównie w rejonie Tatr Zachodnich, gdzie
największą atrakcję stanowi Dolina Rohacka z malowniczymi
Stawami Rohackimi, a także "alpejska" część Tatr
Zachodnich - grupa Rohaczy, Banikowego i Salatyńskiego Wierchu.
Narciarskim centrum Orawy jest przede wszystkim Vratná, leżąca
w Małej Fatrze, na zachodnim krańcu regionu. Indywidualni
turyści i wczasowicze, w dużej liczbie z Polski, coraz
częściej korzystają z urządzeń narciarskich i doskonałej
bazy mieszkaniowej w Zubercu i jego okolicy. Grupy młodzieżowe
(także "zielone szkoły") lokują się chętnie w
Istebnej, na przedpolu Małej Fatry.
Większe miejscowości: Trzciana, Twardoszyn, Namiestowo, Dolny
Kubin, Wyżni Kubin, Parnica, Wieliczna.
Główne rzeki: Orawa, Wag, Orawica, Zimna Woda Orawska,
Jeleśnia.
Trasy: nr 1, 2, 3, 4, 5, 6