Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...

MARTIN (Martin, 394 m), do 1951 - Turczański Święty Marcin (Turčianský Svätý Martin). Duże miasto powiatowe (ok. 60 tys. mieszkańców), centrum historycznej krainy Turiec, usytuowanej między Małą i Wielką Fatrą a Górami Kremnickimi. Przez M. przepływa rzeka Turiec, która tutaj właśnie, w dzielnicy Vrutký wpada do Wagu. Miasto odegrało wielką rolę w rozwoju życia kulturalnego i świadomości narodowej Słowaków w XIX i XX w. Nazwa miejscowości pochodzi od pierwszego kościoła, którego patronem był św. Marcin. Pierwsze wzmianki o Martinie pochodzą z 1284 r. Usytuowany na ważnej drodze handlowej, łączącej Nitrę z Orawą i Śląskiem, niebawem stał się ważnym centrum handlowym i rzemieślniczym. W 1340 r. otrzymał prawa miejskie. Miasto zniszczone w czasie wojen husyckich w 1431 r., ponownie lokowane przez króla Zygmunta Luksemburczyka w 1434 r. Od 1489 r. dysponowało prawem targowym i niebawem stało się głównym ośrodkiem rejonu turczańskiego. Rozwijały się szczególnie cechy rzemieślnicze i handel. Od XVII w. aż do 1922 r. był siedzibą turczańskiej żupy.

Od 1848 r. M. stał się jednym z centrów walki o język słowacki i autonomię Słowacji. Wtedy to na zgromadzeniu obywateli, wywołanym nastrojami antymadziarskimi Wiosny Ludów Słowacy domagali się uznania języka narodowego za urzędowy. 6 i 7 czerwca 1861 r. przed ewangelickim kościołem "Pod Lipami" (dziś Memorandové namestie) odbyło się wielkie zgromadzenie Słowaków, które pod przewodem Jána Francisciego uchwaliło "Memorandum" narodu słowackiego, opracowane przez Štefana Marka Daxnera. Słowacy domagali się w nim równouprawnienia z Węgrami i utworzenia "Okręgu Słowackiego", jako samodzielnej jednostki etnograficznej i administracyjnej, z własnym językiem urzędowym. Jako rezultat tej deklaracji w 1867 r. powstało w M. ewangelickie gimnazjum ze słowackim językiem wykładowym. W sierpniu 1863 r. założono w M. Macierz Słowacką (Matica Slovenská) - ogólnonarodową organizację patriotyczną, oświatową, kulturalną i wydawniczą. Pracowali w niej wspólnie - co wówczas było rzadkością - słowaccy katolicy i ewangelicy, a jej prezesem został katolicki biskup Bańskiej Bystrzycy Štefan Moyzes. Na jej działalność założyciele zebrali w społeczeństwie 90 tys. zł. Sam cesarz Franciszek Józef poparł placówkę darem 1 tys. zł. W 1872 założono słowackie Towarzystwo Śpiewacze, które prowadziło również działalność teatralną. Nakładem Macierzy wydawano książki, wychodziły także czasopisma narodowe. Staraniem księdza Andreja Kmieťa, archeologa i botanika, w 1893 r. powstało w M. Słowackie Towarzystwo Muzealne (Slovenská Muzeálna Spoločnosť). Jednakże władze austro-węgierskie tolerowały działalność patriotyczną tylko przez kilka lat. Po wprowadzeniu dualizmu monarchii austro-węgierskiej nastąpiła kolejna fala madziaryzacji. W 1875 r. rozwiązano Macierz Słowacką, a jej majątek skonfiskowano. Księża, którzy propagowali i wypełniali narodowe powinności, zsyłani byli do małych, prowincjonalnych parafii. Tego typu sytuacja utrzymała się do końca I wojny światowej. 24 października 1918 r. w M. powstała Słowacka Rada Narodowa z Matušem Dulą na czele, która 30 X 1918 r. - na wiecu zorganizowanym znów pod starym kościołem ewangelickim przyjęła Martińską Deklarację o odłączeniu się od Węgier i dobrowolnym złączeniu z Czechami.

W sierpniu 1944 r. w M. i okolicy toczyły się ciężkie walki partyzantów Słowackiego Powstania Narodowego. Po II wojnie nastąpił szybki rozwój przemysłu i dziś Martin jest jednym z większych ośrodków przemysłowych Słowacji, z dużymi zakładami budowlanymi, meblarskimi, farmaceutycznymi, piwowarskimi, papierniczymi, poligraficznymi. Ważną rolę w słowackim ruchu wydawniczym odegrało tutejsze wydawnictwo "Osveta". Działa tu także Wydział Lekarski Uniwersytetu im. Komenskiego z Bratysławy, jest stały zawodowy Teatr im. Słowackiego Powstania Narodowego. Wiosną i latem odbywają się festiwale muzyczne, w kwietniu - duża kulturalna impreza "Słowacka Wiosna". W 1994 r. Martin został ogłoszony Narodowym Cntrum Kultury Słowaków.

Interesujące:

Parafialny Kościół św. Marcina, nám. SNP 1, wybudowany przed 1284 r., w miejscu dawnego wczesnochrześcijańskiego cmentarza, początkowo w późno-romańskim stylu i jednonawowy, rozbudowywany w stylu gotyckim, od początku murowany z kamienia. Do dziś na południowej ścianie zachował się romański łuk, reszta jest przebudowana. W głównej nawie gotyckie sklepienie. Na bocznych ścianach gotycka polichromia z XIV w., przedstawiająca wizerunki świętych, a także mecenasa świątyni magistra Doncsa z małżonką, żupana turecko-zwoleńskiego. Główny ołtarz spłonął w 1873 r., obecny wybudowano w 1974 r. Znajdująca się w nim figura św. Marcina pochodzi z ub.w. i jest dziełem artysty z Tyrolu. Z prawej strony głównej nawy barokowy ołtarz z obrazem Panny Marii z r. 1741. Jest on darem Jozefa Kratsuna. Po lewej stronie barokowy ołtarz św. Jakuba Apostoła, dar biskupa Pavla Révaya. Przed tym ołtarzem późno renesansowa ambona z baldachimem z 1642. Chór i wczesnogotycki portal z końca XIII w. Sień kościoła pochodzi z lat 1920-30. W podziemiach groby kolatorów z epitafiami na kamieniach.

Parafialny kościół Siedmiobolesnej Panny Marii, Matrin - Północ, ul. Jilemnického 59, wybudowany w latach 1990-1994, o super nowoczesnej architekturze, na planie elipsy, z oknami w kształcie wielkiego krzyża. Na ścianach stacje drogi krzyżowej autorstwa malarza Ladislava Záborského. Rozbudowa świątyni, jednej z najnowocześniejszych w diecezji, trwa nadal.

Kościół ewangelicko-augsburski, Memorandové námestie, wybudowany w 1784, wystawiony jako tolerancyjny, początkowo bez wieży (dobudowano ją w 1885 r.) Na placu przed kościołem grupa tzw. Memorandowych Lip, od 1963 r. uznana za zabytek przyrody, opodal budynki parafialne i liceum ewangelickie. Tutaj w 1861 ogłoszono pierwsze Memorandum Narodu Słowackiego.

Muzea:

Muzeum literatury (Slovenské národné literárne múzeum Matice slovenskej) Macierz Słowacka, stary budynek, 03601 Martin, ul. Osloboditeľov 11 (w pobliżu Teatru SNP), czynne w wt.-sb 8oo do 16oo. W klasycystycznym, jednopiętrowym pałacu, wybudowanym w 1865 r. ze składek społecznych (rekonstrukcja w latach 80. naszego stulecia), mieści się obecnie ekspozycja historii literatury słowackiej, obejmująca piśmiennictwo od czasów Państwa Wielkomorawskiego do czasów współczesnych. Tzw. drugi budynek Macierzy Słowackiej, wzniesiony w latach 1924-26, znajduje się przy ul. Pavla Mudroňa i mieści m.in. galerię literatury i sztuki. Najnowszy gmach, postawiony w 1975 r. usytuowany jest poza centrum miasta, w dzielnicy Hostihora, przy ul. Novomeského 32. Znajduje się tam przede wszystkim narodowa biblioteka słowacka, odbywają się wystawy czasowe, a ponadto organizowane są konferencje naukowe i sympozja. Zwiedzanie drugiej i nowej siedziby Macierzy odbywa się po wcześniejszym umówieniu wycieczek.

Słowackie Muzeum Narodowe - Muzeum Etnograficzne, 03680 Martin, Malá Hora 2 (na wschodnim przedmieściu miasta), tel.: +421 842 413 10 11, +421 842 413 10 12, Fax: +421 43 422 02 90, http://www.snm-em.sk, otwarte codziennie z wyj. poniedziałków od 9oo do 17oo. Wstęp 2 €, ulgowy 1 €.

Idea założenia muzeum związana jest z powstaniem Macierzy Słowackiej, której działacze gromadzili okazy, przede wszystkim etnograficzne. W 1893 r. powstało Słowackie Towarzystwo Muzealne z Andrejem Kmieťem na czele. Pierwsze muzeum powstało w 1908 r. Obecny gmach Muzeum Narodowego został wybudowany w latach 1928-32. Zbiory udostępniono publiczności w 1933 r. Początkowo obejmowały one tematykę etnograficzną, sztuki piękne, archeologię, historię i nauki przyrodnicze. Obecnie ograniczono się tylko do zbiorów etnograficznych, pozostałe eksponaty przekazując do muzeum w Bratysławie. Obecnie w muzeum na Martińskiej Małej Górze prezentowanych jest ok. 150.000 eksponatów, zestawionych w trzech działach: Człowiek i ziemia (historyczne korzenie ludowej kultury na Słowacji, naturalne gospodarstwo, patriarchalna rodzina, miłość, obyczaje), Człowiek i materiał (wyroby z drewna, roślin, gliny, metalu, szkła i kamienia), Człowiek i odzież. Najciekawszymi eksponatami są największy w świecie zbiór strojów ludowych z Czech i Słowacji, gotycki ołtarz z Dovalowa z 1526 r. oraz wystawa, poświęcona miłosnej magii.

Muzeum Andreja Kmieťa, 03635 Martin, ul. Andreja Kmieťa 20, tel.: +421 43 42 306 39, fax: +421 43 42 247 94, e-mail muzeum.kmeta@snm-em.sk, www.snm-em.sk. Od 1 września 2010 zamknięte z powodu remontu.

To muzeum także powstało z inicjatywy Słowackiego Towarzystwa Muzealnego i Andreja Kmieťa. Budynek postawiono w latach 1906-07, a muzeum znalazło tam pomieszczenia w 1964 r. We wnętrzu znajduje się ekspozycja prezentująca przyrodę rejonu Turca, lokowane są tam także wystawy czasowe. Obecnie przeprowadzane jest rekonstrukcja budynku i zbiorów.

Turczańska Galeria, 03680 Martin, ul. Daxnerova 2, tel. +421 43 422 4448, fax +421 43 422 4448, e-mail riaditeltg@vuczilina.sk, www.turiecgallery.sk, otwarte wt-sb 10oo do 17oo, nd 13oo-17oo. Wstęp 1,50 €, ulgowy 0,60 €. Galeria mieści się w dawnej siedzibie żupy turczańskiej - klasycystycznym domu z końca XVII w. Powstała w 1983 r., ale kontynuuje tradycje Słowackiej Galerii Narodowej z 1933 r. Ekspozycja przedstawia rozwój sztuk plastycznych w rejonie Turca od późnego gotyku po współczesność. Szczególnie interesujący jest zbiór rzeźb gotyckich oraz cykl portretów szlachty turczańskiej z XVIII w.

Cmentarz Narodowy, 03601 Martin, ul. Sklabinska, tel. +421 43 423 03 77, +421 43 413 18 61, e-mail: snlm@snk.sk, www.snk.sk/snlm/snlm.html. Otwarty od maja do października w godz. 7oo-20oo, od listopada do kwietnia 8oo-17oo.
Nekropolia założona na początku XIX w., ogólnonarodowy charakter zyskała w II poł. XIX w., w okresie, gdy Martin stał się symbolem walki Słowaków o samostanowienie. Pierwszym wielkim działaczem narodowym, tutaj właśnie pochowanym, był Karol Kuzmány, wiceprezes Macierzy Słowackiej. Potem chowano tu literatów, poetów, ludzi sztuki. W 1967 r. cmentarz uznany został za zabytek kultury narodowej. Obecnie znajdują się tu groby ponad 200 znanych osobistości życia kulturalnego, naukowego i narodowego. Są tu pochowani m.in. I.Barč, M.Benka, E.T.Böhm, Š.M.Daxner, A.Halaša, Fr.Hečko, S.Hurban, J.Jesenský, A.Kmieť, J.Kraľ, K.Kuzmány, P.Mudroň, V.P.Tóth, K.Plicka, J.Smrek, P.Sochaň, F. Štefunko, S.Hurban-Vajanský.

Skansen - Muzeum Wsi Słowackiej - patrz osobne hasło.

Narciarstwo i turystyka koncentrują się głównie w rejonie Martińskich Hal - wschodniej części Łuczańskiej Fatry. Dojazd z Martina do dzielnicy Podháj do przysiółka Podstráne, skąd albo żółtym szlakiem do schroniska Martińskie Hale, albo przeszło dwukilometrowym wyciągiem krzesełkowym na Wielką Łąkę (Veľká lúka, 1475 m). Tam narciarze mają do dyspozycji blisko 10 wyciągów, o długości od 200 do 1500 metrów. Mniejsze ośrodki narciarskie są w miejscowości Bystrička, w Podstraniu oraz w dzielnicy Martina - Vrutki. Latem rejon Łuczańskiej Fatry znakomicie nadaje się do spacerowej turystyki pieszej i rowerowej. Szczególnie interesująca jest trasa z Wielkiej Łąki głównym grzbietem pasma przez Minčol aż do zamku w Strecznie - czerwonym szlakiem, ok. 5 godzin. Po drodze piękne widoki na całą Fatrę i inne pasma górskie oraz na dolinę Wagu, a także inne ciekawostki - zespół zabytkowych militariów z czasów II wojny światowej: armaty, stanowiska ogniowe, okopy, mogiły i pomniki. Wiosną i wczesnym latem piękne kwiaty!

Miastem partnerskim Martina w Polsce jest Kalisz.

EPowrót do leksykonu
E Powrót do "Spisu treści"