Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...
GEMER (Gemer) - historyczno-geograficzna kraina, usytuowana w
południowej części środkowej Słowacji, nad granicą węgierską,
głównie na terenie południowych stoków Niżnich Tatr i Słowackiego
Raju, w rejonie Słowackich Rudaw, a także w dolinie Górnego
Hronu, Rimawskiej i Rożniawskiej kotlinie oraz Słowackim Krasie.
Nazwa od zamku, usytuowanego w okolicach Rimawskiej Soboty (ruiny
w dzisiejszej wsi Gemer), istniejącego co najmniej od XII wieku
i początkowo nazywanego castrum Gumur, będącego siedzibą
gemerskiego żupana. Teren górzysty, mocno zalesiony, początkowo
ze stosunkowo słabo rozwiniętym rolnictwem, potem z przewagą
hodowli. Utworzony jako jednostka administracyjna (żupa) w końcu
XII wieku, wcześniej wchodził częściowo w skład Żupy Turniańskiej
(potem zlikwidowanej), oraz Zwoleńskiej i Murańskiej. Na początku
XIX wieku powiększono teren G. poprzez włączenie doń dawnej
Żupy Malohonckiej. Stolicą był początkowo Plešivec koło Rożniawy,
od 1850 - Rimavská Sobota.
Początki osadnictwa w G. sięgają wczesnego paleolitu (Bátka,
Rożniawa, jaskinie Słowackiego Krasu). Zasiedlano G. w czasach
prehistorycznych od południa, w środkowej części znajdują się
relikty kultury łużyckiej, oraz z czasów państwa
wielkomorawskiego. Północna część - Słowackie Rudawy - zaczęto
intensywnie kolonizować dopiero z początkiem XIV wieku, w związku
z rozwojem górnictwa (Murańska Dolina, Słona Dolina). Pierwsza
fala migracyjna plemion wołoskich dociera tu w XV wieku i
mieszając się z osiadłą już wcześniej ludnością tworzy główny
zrąb ludności G. Na terenie Horehronia osadnictwo postępowało
nadal powoli - jeszcze w połowie XVI wieku były tam tylko
cztery osady: Polomka, Telgart, Šumiac i Heľpa.
Rolnictwo G. rozwijało się najlepiej na południu w rejonie
Kotliny Rimawskiej, gdzie były najlepsze warunki szczególnie do
uprawy zbóż, w rejonach górskich rozwinęła się hodowla
owiec, uprawa konopii i od początków XIX w. - ziemniaków. Ważną
częścią gospodarki było i jest górnictwo i hutnictwo żelaza,
w której to dziedzinie jest G. głównym ośrodkiem na Słowacji.
W 1852 r. powstała tu Rimawsko-Murańska Spółka Żelazna -
jeden z największych producentów żelaza na Węgrzech.
Doskonale rozwijały się także rzemiosła, głównie te związane
z obróbka metali.
Na życie gospodarcze i polityczne G. w znanym stopniu wpływało
sąsiedztwo Państwa Tureckiego, pod którego wpływem była
znaczna część terytorium G., od połowy XVI do końca XVII
wieku. W XIX wieku rejon Revucy był jednym z głównych na Słowacji
ośrodków ruchu narodowego.
Ludność G. tworzą głównie Słowacy, a także w regionach południowych
Węgrzy, zaś w północnych, graniczących ze Spiszem - Cyganie
i (przed 1945 r.) - Sasi Spiscy.
Główne miejscowości - Polomka, Heľpa, Dobšina, Rimavská
Sobota, Rožňava, Revúca, Tisovec, Plešivec, Tornaľa, Muráň.
Rzeki wchodzą w skład zlewiska Morza Czarnego: Hron, Gnilec,
Turiec, Muráň, Slaná, Rimava.
Północnym skrajem G. prowadzą trasy nr 4 i 13.