Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...

CZERWONY KLASZTOR (Červený Kláštor). Mała miejscowość (ok. 250 mieszkańców) nad Dunajcem, przy ujściu Lipnickiego Potoku, założona przed 1344 r. wokół istniejącego wcześniej klasztoru kartuzów, usytuowana na granicy Pienin i Magury Spiskiej. Od 1948 r. w jej skład wchodzi Czerwony Klasztor (dawniej Szwaby Niżnie) i Czerwony Klasztor - Uzdrowisko (dawniej Śmierdzonka) oraz wieś Majere (dawniej Szwaby Wyżnie) - niegdyś folwark klasztorny. W przeszłości należała do dominium klasztornego. Po upadku klasztoru w 1786 r. sprowadzono do osady 88 kolonistów niemieckich, którzy utworzyli miejscowość Szwaby Niżnie. Osada uzdrowiskowa Červený Kláštor-kúpele powstała jako Smerdžonka ok. 1820 r. przy drodze w kierunku Wielkiego Lipnika, w pobliżu zimnego źródła siarczanego. Obecnie miejscowość turystyczna, punkt wyjścia wielu wycieczek w Pieniny i na Magurę Spiską, początek słowackiego spływu Dunajcem. Najpiękniejszy widok na Trzy Korony w Pieninach. Co roku organizowany jest tu festiwal folkloru Zamagurza.

Zabytki:

Czerwony Klasztor (niegdyś - Lechnicki Klasztor), założony przy dawnej handlowej drodze z Węgier do Polski przez bród na Dunajcu przez magistra Kokosza Berzeviczy w r. 1319, jako orzeczone w 1307 r. sądownie zadośćuczynienie za popełnione morderstwo na Fryderyku z Hrchowa, wg niepotwierdzonych źródeł na miejscu pustelni istniejącej już w XI w. Kokosz podarował wtedy m.in. część swego majątku we wsi Lechnica na rzecz kartuzów z Klasztoriska w Słowackim Raju. Drewniane początkowo zabudowania w 1360 r. zostały zastąpione przez budynki z cegły i kamienia, wzniesione w gotyckim stylu. Nazwa klasztoru pochodzi od koloru nieotynkowanych początkowo ścian. W XIV w. kompleks gmachów składał się z jednonawowego kościoła z dwiema kaplicami bocznymi, zabudowań klasztornych i gospodarczych.
W latach 1431-33 klasztor został zniszczony przez husytów. Maruderzy armii Jána Jiskry - bratrzycy - założyli w pobliskich Haligowcach umocniony obóz, a według podania na pamiątkę jednego z ich wodzów - Petera Aksamita - jedna z jaskiń do dziś nazywa się Aksamitką. Wygnani zakonnicy powrócili nad Dunajec dopiero w 1462 r. Wtedy wybudowano nowy refektarz, z interesującą polichromią, a cały teren otoczono murem obronnym. W 1563 r. kartuzi przenieśli się do Polski i opuścili na zawsze klasztor, który potem przez półtora wieku zmieniał właścicieli (Thőkőlyowie, Horváthowie, Rákóczy) i w większości stał pusty.
W 1699 r. teren i budynki klasztorne kupił biskup Nitry Ladislav Maťašovský i przekazał je kamedułom, którzy osiedli w Czerwonym Klasztorze w 1711 r. Poza działalnością kontemplacyjną, zajmowali się oni nauką i sztuką. Z tego czasu pochodzą wspaniałe dzieła księgarskie, a także sławne postacie dwóch mnichów, którzy rozsławili szeroko Czerwony Klasztor Romualda Hadbavnego i brata Cypriana. Pierwszy z nich w 1763 r. ułożył pierwszy słownik łacińsko-słowacki (Sylabus latino-slavonicus) i przełożył na słowacki Pismo Święte. Drugi znany jest szczególnie w Polsce. Naprawdę nazywał się Franz Ignatz Jäschke i pochodził z Polkowic na Śląsku. Był lekarzem i botanikiem, a poniekąd także wynalazcą. Działał w klasztorze od 1756 r. Jego największym dziełem jest dobrze zachowany do dziś zielnik, w którym zgromadził blisko trzysta okazów roślin z Pienin i Tatr, zaopatrując je w podpisy w języku greckim, łacińskim, niemieckim, polskim i słowackim. Według legendy, był także konstruktorem aparatu do latania, czegoś w rodzaju lotni, na której latał jakoby ze szczytu Trzech Koron, według jednej wersji docierając nawet do Morskiego Oka w Tatrach. Ani kroniki klasztorne, ani osobiste zapiski Cypriana nie potwierdzają jego zainteresowań awiatyką.
W 1782 r. w ramach reformy cesarza Józefa II rozwiązano zakon i klasztor opustoszał. Wielką bibliotekę (głównie dzieła polskie) i archiwum przeniesiono do Pesztu, a naczynia liturgiczne i część wyposażenia kościoła sprzedano polskiej Muszynie. W 1820 r. budynki podarowano biskupstwu greckokatolickiemu w Preszowie, ale nie były należycie wykorzystywane. Upadek klasztoru przyspieszył pożar w 1907 r. Mocno zniszczone zabudowania przeszły na własność państwa i po częściowej odbudowie mieściła się tu dyrekcja PIENAPu i schronisko turystyczne. Tutaj właśnie w 1932 r. powołano pierwszy międzynarodowy - polsko-słowacki - park natury w Pieninach. Remont zabytku rozpoczęto w 1938 r., a generalną rekonstrukcję przeprowadzono w latach 1956-1974, po czym część budynków przeznaczono na muzeum, a część na cele oświatowe ("zielona szkoła" - škola w prirode). Znajduje się tu także dyrekcja słowackiego Pienińskiego Parku Narodowego.
Kościół katolicki św. Antoniego z połowy XIV w., gotycki, jednonawowy, ze sklepieniem krzyżowym, z dwiema bocznymi kaplicami, chór arkadowy na dwóch słupach. Wnętrze barokowe. Główny ołtarz z 1749 r. jest dziełem D.Riesmayera. Polichromia mistrzów włoskich z 1747 r. Na oparciach ław malowidła przedstawiające sceny z życia klasztornego, w tym pejzaże pienińskie. Barokowa wieża oddzielona od kościoła, dostawiona do domu przeora.
Figura św. Antoniego z 1768 r., usytuowana na brzegu Dunajca pod grupą lip, które są pomnikiem przyrody.

Muzeum:
Czerwony Klasztor, 056 06 Červený Kláštor, tel. +421-964-2455. Oddział Wschodniosłowac­kiego Muzeum w Koszycach. Wejścia o pełnych godzinach, w sezonie letnim (maj - wrzesień) od wtorku do soboty od 9⁰⁰ do 17⁰⁰, w niedziele 9⁰⁰-13⁰⁰.
Ekspozycja udostępniona w 1993 r. po rekonstrukcji obiektu. Obejmuje obecnie część klasztoru, jeden z dwóch zachowanych domków zakonników oraz ruiny domu przeora. Wstępna część zapoznaje ogólnie z Zamagurzem Spiskim i Pieninami, następnie w budynkach klasztornych poznajemy dzieje Czerwonego Klasztoru, na tle historii północnego Spisza. Dzieła sztuki i naczynia liturgiczne pochodzą z XVI-XVIII w., prezentowana jest także kopia słownika łacińsko-słowackiego i słowacki przekład biblii, wykonane przez zakonnika R.Hadbavnego. W domku przeora udostępnione wykopaliska archeologiczne. Jeden z domków zakonnych przeznaczono na ekspozycję dawnej medycyny, nazywaną celą brata Cypriana, z laboratorium do produkcji leków. Obok w przydomowym ogrodzie hodowane są lecznicze rośliny z terenu Pienin.

Zakwaterowanie: Hotel Pltnik, 05906 Červený kláštor, kwatery prywatne.

Turystyka i narciarstwo:
Spływ przełomem Dunajca, na trasie Czerwony Klasztor - Leśnica. Czynne od 9.00 do 14.00 lub 15.00. Spływ trwa ok. godziny. Na tratwę wchodzi 12 osób. Trasy turystyczne z Czerwonego Klasztoru prowadzą głównie w rejon Pienin: Droga Pienińska z Czerwonego Klasztoru do Szczawnicy znaki czerwone, 2,5 godz.; Czerwony Klasztor - Leśnica przez Huty, znaki czerwone, potem niebieskie, 1 godz. 45 min.; Czerwony Klasztor - Leśnica przez Bukowy Las, znaki czerwone, potem żółte, 1 godz. 45 min.; Czerwony Klasztor - Wielki Lipnik przez Płaśnię, znaki czerwone, 2,5 godz.
Wyciąg narciarski między Cz.K. a drogą do Lechnicy, zespół wyciągów w Haligowcach.

EPowrót do leksykonu
E Powrót do "Spisu treści"