Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...
BREZNO (Brezno, 496 m). Drugie co do wielkości po Bańskiej Bystrzycy miasto regionu, (ok. 22.000 mieszkańców), stolica powiatu (okres), a zarazem okręgu górnego dorzecza Hronu (Horehronia), ważne skrzyżowanie dróg łączących kotlinę zwoleńską z Liptowem przez Niżnie Tatry i rejon Bańskiej Bystrzycy z Rimawską Sobotą. Miejscowość położona w kotlinie między Niżnimi Tatrami (najwyższy szczyt tego pasma, Dziumbir, 2043 m, jest zarazem najwyższym punktem w granicach administracyjnych Brezna) a Słowackimi Rudawami (Slovenské rudohorie). Znaleziska archeologiczne dowodzą osiedlenia już w neolicie i epoce brązu, od VIII w. osiedla słowiańskie. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z dokumentu króla Béli IV z 1265 r. Już wtedy mieszkańcy zajmowali się przede wszystkim górnictwem. Prawa miejskie dostało B. w 1380 r. w dokumencie Ludwika I. W 1488 r. król Maciej Korwin przyznał B. prawa targowe i jarmarczne. Doroczny jarmark odbywał się w dzień św. Andrzeja - 30 listopada. Szybki rozwój miasta został przerwany najazdem właścicieli pobliskiego zamku w Slovenskej Ľupčy - Dóczyów, których wojska 30 kwietnia 1517 r. spaliły miasto. W następnych latach dalsze straty ponieśli mieszkańcy wskutek najazdów tureckich. W 1560 r. po raz pierwszy w dokumentach pojawia się nazwa Brezno. w 1569 r. odbywa się pierwszy spis mieszkańców, który wykazuje że mieszka tu ponad 1000 osób.
W 1650 r. B. zostało wolnym miastem królewskim, co znacznie przyczyniło się do jego rozwoju, głównie w dziedzinie rzemiosła i górnictwa. Z końcem XVII w. następuje rekatolizacja miasta, a ewangelicy tracą swoją parafię i kościół. 9 kwietnia 1779 r. wybuchł groźny pożar, który spustoszył miasto, niszcząc przeszło 100 budynków. W XVIII i XIX w. w samym mieście i okolicy zaczęło rozwijać się hutnictwo i przetwórstwo żelaza. Wtedy też kultywowano działalność kulturalną i narodową. Przyczyniło się do tego w znacznym stopniu szkolnictwo, m.in. słynne kolegium pijarów, działające od końca XVII w. W B. w 1806 r. urodził się jeden z twórców Macierzy Słowackiej - Karol Kuzmány. Matica Slovenska w latach 1861-1875 miała w Breźnie swoją główną siedzibę, potem (z wyjątkiem lat 1953-1969, kiedy to działalność MS była zabroniona) - był tu miejski oddział tej organizacji. W 1896 r. dociera tu linia kolejowa. W okresie okupacji działał tu lewicowy ruch oporu, a w sierpniu 1944 B. stało się jednym z centrów Słowackiego Powstania Narodowego. 31 stycznia 1945 r. miasto zostało wyzwolone przez wojska radzieckie i rumuńskie. Po II wojnie nastąpił szybki rozwój przemysłu budowlanego i konstrukcyjnego, papierniczego, tekstylnego i spożywczego. Działa tu kilka szkół średnich: gimnazjum, technikum ekonomiczne i budowlane, istnieje Teatr im. J.Chalupki, orkiestra dęta i zespół folklorystyczny Mostar. Co roku w czerwcu organizowane są konkursy literacko-plastyczne imienia znanego dramaturga Jána Chalupki, który mieszkał w B. Noszą one nazwę Chalupkovo Brezno.
Interesujące:
Katolicki kościół Wniebowzięcia Marii Panny, na placu im. gen. M.R. Štefanika, wystawiony w latach 1781-85 wg proj. Petera Grossmanna w stylu barokowym i klasycystycznym, we wnętrzu ołtarz z malowidłem Jána Juraja Fuchsa, tabernakulum jest dziełem Andreja Marušiaka, organy bnudował Ján Pažicky, zaś polichromię malował Václava Zettler.
Kościół ewangelicko-augsburski, przy drodze nr 66, z lat 1785-87, za czasów, gdy proboszczem był Ján Kuzmány, z wieżą dobudowaną w 1909 r. W 1841 r. uszkodził go pożar, odremontowany za rządów proboszcza Jána Chalupki.
Dawny klasztor pijarów, przy placu Štefanika w domu nr 34, wybudowany w latach 1694-1713 r. Jednopiętrowy barokowy budynek mieści m.in. kapliczkę z neogotyckim ołtarzem, w którym umieszczono gotycką polichromowaną rzeźbę Madonny z przełomu XV i XVI w.
Synagoga z 1902 r., wybudowana przez Aloisa Payerbergera z Bańskiej Bystrzycy, w 1930 remontowana. Po deportacji Żydów w 1942 r. przestała służyć celom wyznaniowym, w 1996 r. rozpoczęto jej odbudowę. Obecnie mieści się w niej ekspozycja ukazująca dzieje społeczności żydowskiej w Breźnie.
Figura maryjna z 1741 r. wystawiona nakładem mieszczanina Juraja Machnera, dla zdjęcia nałożonej na niego ekskomuniki, rekonstrukcja z 1988 r.
Ratusz (Nám. gen. M. R. Štefánika 55), wybudowany na rynku w 1770 r., w latach 1779-80 odbudowany po pożarze, wg planów P. Grossmanna w miejscu dawnej renesansowej radnicy z 1589 r., zniszczonej przez pożar. Budynek jednopiętrowy o charakterze klasycystycznego pałacyku, z elementami neorenesansowymi i późnobarokowymi, obecnie stanowiący siedzibę Muzeum Górnego Hronu, w przeszłości także znajdowała się tu karczma i mieszkanie strażników miejskich. Na wschodniej fasadzie znajduje się herb miasta Brezna, przeniesiony z jednej z bram dawnych murów miejskich. Z balkonu ratusza wygłaszali przemówienia XIX-wieczni działacze narodowi.
Wieża miejska z 1830 r., wybudowana na placu Štefanika w stylu klasycystycznym wg proj. E.Foerka. Ma 31 m wysokości, w przeszłości służyła jako wieża strażacka, od 1924 pełni rolę dzwonnicy z trzema dzwonami.
Zespół domów mieszczańskich wokół placu Štefanika, renesansowych i barokowych. W domu nr 23, pochodzącym z XVI w. 16 listopada 1806 urodził się poeta i działacz narodowy Karol Kuzmány. Mieszkali tu także dramaturg Ján Chalupka, pedagog i etnograf Adolf Peter Zaturecki oraz pisarz Martin Rázus.
Siedziba Macierzy Słowackiej
(Matica Slovenská),
Nám. gen. M. R. Štefánika 55, w budynku dawnego ratusza i muzeum, tel.
0911 996 018
Dom parafii ewangelickiej, z początków XVII w., wybudowana na jeszcze starszych fundamentach. Mieszkali tu proboszczowie Ján Kuzmány (ojciec Karola) i Ján Chalupka. W gościnie u tego ostatniego zatrzymał się tu w 1849 r. poeta Ľudovít Štúr,
Dom parafii rzymsko-katolickiej, wybudowany prawdopodobnie z I połowie XVI wieku. W jej sąsiedztwie, opodal miejskiej wieży znajdował się dawny gotycki kościół, spalony przez wojsko magnackie Doczów z Lupczy. Parafią pierwotnie kierował zakon pijarów.
Resztki murów miejskich z lat 1650-78, niegdyś otaczających miasto i zawierających cztery bramy i kilka baszt i umocnień
Muzea:
Muzeum Górnego Hronu (Horehronské Múzeum), 977 26 Brezno, nám. generála M.R. Štefanika 55/47, tel.: +421 48 6112453, fax +421 48 6114633. e-mail: muzeumbrezno@stonline.sk, www.horehronskemuzeum.sk. Otwarte od poniedziałku do piątku od 800 do 1600, w soboty 9oo-17.oo, inne terminy możliwe po wcześniejszym umówieniu się. Wstęp na stałe wystawy normalny 1 €, ulgowy 0,50 €, foto 1,60 €, kamera 10 €.
Usytuowane w budynku dawnego ratusza, założone w 1960 r., całość udostępniona
publiczności od 1974 r. Stałe wystawy: Życie i kultura ludu w rejonie
Górnohrońskim - ekspozycja etnograficzna zbiorów z Górnego Hronu, pokazująca
m.in. osadnictwo, rolnictwo, prace leśne, tkactwo, budownictwo, wnętrza
mieszkalne, odzież, kulturę ludową;
Mieszczański Dom (Meštiansky dom),
977 26 Brezno, nám. generála M.R. Štefanika 13. Tel.: +421
48 6112283. Otwarte tak jak Muzeum Górnego Hronu.
Oddział Muzeum Górnego Hronu, mieszczący się w kamienicy z końca XVI w. Ekspozycja historyczna "Brezno w źródłach czasu" pokazuje dzieje Brezna do 1918 r; "Brezno literackie" - Martin Rázus i inne literackie osobistości miasta".
Osobistości, związane z Breznem: Zlatica Balažovjech-Klimcová (1920-2005), malarka, Pavol Dobšinský (1828-1885), proboszcz ewangelicki, pisarz, Igor Dallo (*1936), literat, publicysta, Pavol Habera (*1962), muzyk, kompozytor, Ján Chalupka (1791-1871), ksiądz ewangelicki, Samuel Kupčok (1850-1914), literat, botanik, działacz narodowy, Karol Kuzmány (1806-1866), teolog, dziennikarz, współtwórca Macierzy Słowackiej, Michal Matunák (1866-1932),ksiądz katolicki, historyk i archiwista, pierwszy przewodniczący Macierzy Słowackiej w Breźnie; Ján Milochovský (1630-1684), pisarz, tłumacz, rektor liceum; Štefan Padlička (1867-1940), rzeźbiarz; Ľudovít Petránsky (*1943), historyk i teoretyk sztuki współczesnej; Karol Rapoš (1874-1948), publicysta, regionalny historyk; Martin Rázus (1888-1937), ksiądz ewangelicki, pisarz, publicysta; Ladislav Ťažký (*1924), prozaik, publicysta, honorowy obywatel Brezna; Vojtech Wick (1908-1985), adwokat, notariusz, nauczycielmuzyki i kompozytor; Adolf Peter Záturecký (1837-1904), publicysta, językoznawca, autor antologii przysłów słowackich.
Narciarstwo i turystyka w rejonie Brezna: w rejonie Niżnich Tatr główne ośrodki w pobliżu B. to Bystra (z udostępnioną turystycznie jaskinią Bystrzańską), Tále i Srdiečko pod Chopokiem (wzdłuż Doliny Bystrej do Srdiečka droga jezdna). Na całej trasie kilkanaście wyciągów narciarskich, pod Chopokiem - kolejka krzesełkowa. W Tále dojście do szlaku czerwonego Partizanskej cesty. Z przyrodniczego punktu widzenia bardzo interesujący jest położony na południe od B. rejon Gór Balockich i Polany, przez które m.in. prowadzi czerwono znakowana Rudna magistrala - szlak przez najciekawsze tereny Rudaw Słowackich.
Partnerskim miastem Brezna w Polsce jest Ciechanów.