Maciej Pinkwart, Północna Słowacja...

BARDIEJÓW (Bardejov, www.bardejov.sk), w literaturze polskiej także Bardyjów, Bardiów i Bardejów. Miasto nad rzeką Topľą, położone w Beskidzie Niskim, na terenie Ondawskiej Wierchowiny, duży ośrodek (32.000 mieszkańców) administracyjny, przemysłowy i kulturalny górnego Szarisza, siedziba powiatu (okres).
Osadnictwo pojawia się w okolicy co najmniej w neolicie, o czym świadczą znaleziska z ok. 2 tys. r. pne. W XI w. tutejsze osady włączone zostały do tworzącego się węgierskiego państwa w obrębie komitatu Novum Castrum, od końca XII w. pozostają już w obrębie dominium szaryskiego. Pierwotnym centrum miasta była słowiańska osada ulokowana, podobnie jak w Preszowie, w rejonie obecnej ulicy Słowackiej, na terasie Szibskiej Wody. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1241 r., z kroniki klasztoru ipatijewskiego, opisującej nieudane konkury księcia halickiego Daniela do córki króla Węgier Béli IV, który powracał w ojczyste strony przez miejscowość, nazwaną w kronice "Bardujew". W latach 40. teren ten był we władaniu zakonu cystersów, zarządzających m.in. kościołem św. Idziego, którzy skarżyli się do króla o nieustające napaści ze strony preszowskich Niemców. W 1247 r. Béla IV wydaje dokument ponownie określający granice włości Bardiejowa.
Szybki rozwój miejscowości wyniknął z faktu dogodnego położenia na handlowym szlaku, wiodącym z Węgier i Bałkanów do Polski, Halicza i Rosji. Na przełomie XIII i XIV w. osiedlają się tu osadnicy niemieccy ze Śląska, którzy w 1320 r. otrzymują od króla Karola Roberta przywilej, zwalniający ich na 10 lat od wszystkich danin. W 1352 r. król Ludwik I udzielił miastu prawa budowy murów obronnych z basztami oraz prawa odbywania ośmiodniowego jarmarku. Od 1365 r. B. mógł sam sądzić i skazywać przestępców: prawo gardła zezwalało miejskiemu sądowi wieszać, ścinać i torturować na śmierć przestępców cięższego kalibru, a więzić i chłostać pomniejszych opryszków. W 1376 r. B. został wolnym miastem królewskim.
Początek XV w. przyniósł miastu dalsze przywileje: w 1402 r. było to prawo składu, zmuszające przejeżdżających kupców do wystawiania swojego towaru na sprzedaż, bardiejowscy kupcy zostali zwolnieni z płacenia królewskiego myta na całym obszarze kraju, niebawem miasto otrzymało monopol na bielenie płótna. Król Zygmunt najpierw przedłużył jarmark do 14 dni, potem, w 1427 r. zezwolił na drugi jarmark. Handel i rzemiosło były głównym źródłem dochodów miejskich. B. był właścicielem pięknych winnic w rejonie Tokaju, skąd sprowadzane wino było eksportowane do Polski, przede wszystkim do Krakowa.
W tym samym czasie nie omijały B. wojny i zniszczenia. W latach 1402-03 stacjonowały tu polskie wojska, w 1412 r. król Zygmunt, mający wówczas szeroki gest w interesach, zastawił miasto polskiemu szlachcicowi A.Balickiemu w zamian za pożyczkę 13.000 złotych. Nie oszczędziły go wojska husyckie, wojny Jána Zápolyi z Habsburgami czy wreszcie zmagania z Turkami w XVI w.
Rozwój B. mimo wszystko postępował dalej. W XV w. wybudowany został klasztor augustianów, w latach 1505-11 powstał istniejący do dziś w środku rynku ratusz, w połowie XVI w. ukończono budowę miejskich fortyfikacji. Rozwijała się nauka i kultura, na co wielki wpływ miała reformacja. Mieszkaniec B. Leonard Stöckel już w 1549, a więc zaledwie w 20 lat po ukazaniu się Wielkiego katechizmu Marcina Lutra, opracował główne punkty konfesji dla miast wschodniosłowackich (Confessio Pentapolitana), wydane w 1560 r. w trzech językach - niemieckim, węgierskim i po łacinie. Był on także rektorem bardiejowskiego gimnazjum i organizatorem szkolnego teatru, przedstawiającego misteria religijne - pierwsze formy teatralne na Słowacji. Biblioteka parafialna była udostępniona do użytku społecznego, stając się pierwszą na Węgrzech biblioteką publiczną. Miasto dysponowało dwiema drukarniami - w jednej z nich, kierowanej przez Davida Gutgesella, w 1581 r. wydano przekład katechizmu Lutra. W XVI w. B. wchodził w skład Pentopolis - związku pięciu miast wschodniosłowackich.
XVI wiek był okresem największej świetności Bardiejowa. W 1679 r. wybuchła zaraza, rok później spustoszył miasto pożar, w XVIII w. tragedii dopełniły starcia wojsk cesarskich z siłami Rákóczego, kolejne epidemie i pożary. W dobie kontrreformacji kościół parafialny powrócił do katolików, klasztor augustiański przejęli franciszkanie. Osiedlili się w B. także żydowscy kupcy, którzy w zachodniej części miasta przy ul. Młyńskiej postawili synagogę, mykwę, chedar i kirkut. Ożywienie gospodarki spowodowało dopiero doprowadzenie linii kolejowej w grudniu 1893 r. Po II wojnie światowej rozwinął się przemysł i szkolnictwo, coraz większą wagę zaczęto też przywiązywać do ochrony i rekonstrukcji zabytków. W 1950 r. centrum B. zostało uznane za rezerwat miejski, a w 1986 r. miasto otrzymało europejską nagrodę i złoty medal za ochronę zabytków, jako pierwsze w ówczesnej Czechosłowacji. W B. jest obecnie siedziba kilku zakładów przemysłowych, m.in. obuwniczych i maszynowych, przemysłu skórzanego, meblarskiego i spożywczego.
Częścią miasta są Bardiejowskie Kąpiele (Bardejovské kupele). Źródła mineralne znane były tu już w XIII w., ale uzdrowisko zaczęło się rozwijać dopiero w XVII w. Przyjeżdżali tu kuracjusze z różnych stron, przede wszystkim z Węgier i Polski. Na przełomie XVIII i XIX w. rozpoczęła się rozbudowa infastruktury, do czego przyczyniła się w znacznym stopniu obecność znakomitych gości: leczyła się tu córka austriackiego cesarza Franciszka I, żona cesarza Napoleona Bonaparte Maria Luiza, car rosyjski Aleksander I, podobno także Šandor Petőffi. Przebywał tu też Julian Ursyn Niemcewicz i książę Adam Czartoryski. Monografię B. i jego wód leczniczych napisał m.in. znawca Tatr Eugeniusz Janota (Bardyjów. Historyczno-topograficzny opis miasta i okolicy, Kraków 1862). Tuż przed II wojną światową rozpatrywano możliwość sprzedania B.K. spółce właścicieli kasyn z Monte Carlo. Po 1945 r. uzdrowisko znacznie się rozbudowało i unowocześniło. Dziś Polakom bardzo przypomina Krynicę, głównie z powodu charakterystycznej zabudowy uzdrowiskowej z XIX w. Leczą się tu pacjenci z chorobami układu trawiennego, dróg oddechowych i ze stanami ogólnego wyczerpania.

Zabytki:

Kościół katolicki św. Idziego. Wystawiony w XIV w. na miejscu byłego klasztornego kościoła cystersów, być może z początków XIII w. Rozbudowany w latach 1448-58 przez Mistrza Mikulaša z Bardiejowa, Mistrza Stefana i Mistrza Jana z Preszowa, potem jeszcze wielokrotnie zmieniany, zawsze z zachowaniem głównych cech gotyckich. W 1725 r w czasie trzęsienia ziemi i związanego z tym pożaru zniszczeniu uległa wieża, wkrótce potem odrestaurowana. Obecnie jest to bazylika trzynawowa, z poligonalnym prezbiterium. Na północnej stronie zakrystia z oratorium, na południowej - kruchta z kaplicą. Wieża z gzymsami kordonowymi, zakończona iglicą. Oświetlenie wnętrza łamanymi gotyckimi oknami, boczne nawy z krzyżowymi sklepieniami. Na zachodniej stronie organowy chór z gwiazdowym sklepieniem.
Po pożarze miasta w 1878 r. kościół restaurowany w dawnym stylu, w latach 1886-1899. Przy tej okazji wybudowano górną część wieży. Dzisiejszy wygląd świątyni pochodzi z czasów ostatniej rekonstrukcji z końca XIX w. Prócz innych pamiątek, we wnętrzu zachowało się 11 dawnych, gotyckich skrzydłowych ołtarzy z lat 1460-1520, przeważnie usytuowanych dokładnie w swoich pierwotnych miejscach.

Główny ołtarz św. Idziego Biskupa, pierwotnie z r. 1466, został zabrany z kościoła. Teraźniejszy, neogotycki, pochodzi z r. 1888, jest dziełem bardiejowskiego rzeźbiarza Moriza Hörzla.

Najcenniejszym zabytkiem kościoła jest boczny ołtarz z lewej strony ołtarza głównego - gotycki ołtarz Narodzenia Pana, z lat 1480-90, restaurowany w 1930 r. przez Františka Ženiška z Pragi, a w l. 1964-66 przez malarza M.Spoločnikova. Dalej z lewej strony znajdują się ołtarz Vir Dolorum (1500-1510), ołtarz św. Krzyża (1488-90), w którego predelli namalowana twarz Chrystusa jest największym zabytkiem malarskim kościoła, ołtarz św. Mikołaja, Erazma i Panny Marii (1505), ołtarz św. Apolonii (ok. 1490-1500), ołtarz Siedmiobolesnej Panny Marii (1480-90), ołtarz św. Andrzeja (ok. 1460), ołtarz św. Anny i Panny Marii (ok. 1485), ołtarz św. Elżbiety (ok. 1480), ołtarz św. Barbary (1450-60) z płaskorzeźbą Ecce Homo, ołtarz Panny Marii w kaplicy W.Magierowej (1490).
Cennym zabytkiem jest gotycka grupa Kalwarii na łuku tęczy z lat 1479-85. Na ścianie przy chórze gotycka chrzcielnica z brązu z XV w., z tego samego okresu lustro, pastoforium gotyckie z 1465 r., dzieło mistrza Štefana Lapicida. Na ścianach gotycka polichromia z XVI w. przedstawiająca postacie św. Krzysztofa i trzech węgierskich patronów - św. Stefana, Władysława i Imricha. Wczesnobarokowe rzeźbione ławki w kościele pochodzą z początku XVII w.
W 1970 r. kościół został ogłoszony narodową pamiątką kultury.

Dawny ratusz miejski z lat 1505-11 uchodzi za najstarszy przykład renesansu na ziemiach słowackich. W niewielkim budynku usytuowanym w środku rynku splatają się cechy późnego gotyku i renesansu. Wznosili go mistrzowie Aleksander, Aleksy i Ján z Preszowa oraz Wincenty z Dubrownika na miejscu dawnego targowiska miejskiego. Malowidła części zewnętrznej pochodzą z 1641 r. W 1905 r. ratusz przeznaczono na cele muzealne. Najcenniejszymi szczegółami budowy są portale, dekoracyjne ozdoby szczytów, ozdobne schody wejściowe, kasetonowy sufit w sali obrad.

Fontanna i figura św. Floriana, w środku rynku, postawione dla upamiętnienia pożaru z r. 1774.

Kościół ewangelicko-augsburski, klasycystyczny, postawiony w latach 1798-1808, usytuowany poza murami śródmieścia. Wyposażenie wnętrza neogotyckie z II poł. XIX w.

Kościół św. Jana Chrzciciela i klasztor franciszkanów, pierwotnie gotycki z ok. r. 1460, w II połowie XVII w. nadano mu kształt renesansowy, wnętrze przeważnie z II połowy XIX w.

Kościół greckokatolicki, eklektyczny, wybudowany poza murami obronnymi w latach 1901-02.

Synagoga i zespół żydowskich budynków: gmach rytualnej kąpieli (mykwa), szkoła (chedar), rytualna rzeźnia, budynek gminy, cmentarz (kirkut) z zachowanymi piaskowcowymi nagrobkami (macewami). Wybudowane w końcu XVIII w. i zachowane do dziś, stanowią unikat w całej wschodniej Słowacji.

Dawne humanistyczne gimnazjum, wybudowane przy kościele parafialnym w średniowieczu, prawdopodobnie w I połowie XV w., obecny budynek datowany na 1505 r., przebudowany w stylu renesansowym w 1612 r. i klasycystycznym z XIX w. Mieści się tu szkoła muzyczna, nosząca imię bardiejowskiego kompozytora Vojtecha Kellera.

Zespół domów mieszczańskich, przeważnie gotyckich i renesansowych, wokół rynku i w bocznych ulicach.

Mury miejskie, wzniesione w okresie XIV-XVI w., umocnione siedemnastoma wieżami i basztami, z czterema bramami, z których dwie (Górna od strony wjazdu z Preszowa i Dolna od strony wschodniej) zachowały się do dziś.

Muzea:

Muzeum Szaryskie, 085 01 Bardiejów, Radničné nám. 13.
Założone w 1903 r., początkowo jako Muzeum Szaryskiej Żupy, usytuowane od 1907 r. w dawnym ratuszu. Po II wojnie zyskało następne budynki tak, że dziś ma ich kilkadziesiąt (łącznie z obiektami w skansenie). Różne oddziały muzeum dokumentują obraz przyrody i rozwój historii i kultury rejonu górnego Szarisza, w niektórych dziedzinach wykraczając znacznie poza ten obszar. Dotychczas zinwentaryzowano ponad 700 tys. obiektów.

Muzeum historii Bardiejowa, 08501 Bardiejów, Radničné nám. 13, czynne od maja do września od wtorku do niedzieli w godz. 9⁰⁰-12⁰⁰ i 12³⁰-18⁰⁰, od października do kwietnia w godz. 8⁰⁰-12⁰⁰ i 12³⁰-16³⁰.
Usytuowane w zabytkowym ratuszu, przedstawia średniowieczne dzieje miasta, w 8 salach ukazując eksponaty dotyczące rozwoju rzemiosła, handlu, kultury i szkolnictwa z czasów, gdy Bardiejów przeżywał najpiękniejsze lata. Szczególnie cenny jest zbiór gotyckich rzeźb oraz pierwodruki ksiąg z bardiejowskiej drukarni.

Muzeum Ikon, 08501 Bardiejów, Radničné nám. 27, czynne od wtorku do niedzieli od maja do września w godz. 9⁰⁰-12⁰⁰ i 12³⁰-18⁰⁰, od października do kwietnia w godz. 8⁰⁰-12⁰⁰ i 12³⁰-16³⁰.
Jedyna na Słowacji ekspozycja, prezentująca dzieła sztuki sakralnej wschodniego obrządku. Prezentowanych jest ok. 200 ikon z XVI-XIX w., malowanych na drewnie i na płótnie. Ekspozycję uzupełniają makiety drewnianych kościołów północno-wschodniej Słowacji.

Muzeum Przyrodnicze, 08501 Bardiejów, ul. Rhodego 2-5, czynne od wtorku do niedzieli od maja do września w godz. 9⁰⁰-12⁰⁰ i 12³⁰-18⁰⁰, od października do kwietnia w godz. 8⁰⁰-12⁰⁰ i 12³⁰-16³⁰.
Usytuowane w trzech kamienicach przy ul. Rhodego, prezentuje przede wszystkim okazy flory i fauny z terenów północno-wschodniej Słowacji, w liczbie ponad 1.700 okazów. Część ekspozycji poświęcona jest zwierzątom egzotycznym. W atrium domów przy ul. Rhodego umieszczone jest lapidarium, ukazujące fragmenty oryginalnych kamiennych rzeźb i zdobień architektonicznych z najdawniejszych dziejów miasta.

Ekspozycja etnograficzna, 086 31 Bardejovské kúpele, Vila Rákoci, czynne od wtorku do niedzieli od maja do września w godz. 9⁰⁰-12⁰⁰ i 12³⁰-18⁰⁰, od października do kwietnia w godz. 8⁰⁰-12⁰⁰ i 12^30-1630.
Usytuowane w willi z początków XIX w. Na parterze ukazane są dzieje uzdrowiska, na piętrze prezentowane są wyroby rzemieślnicze i dzieła sztuki ludowej z Górnego Szarisza.

Skansen - ekspozycja ludowej architektury Górnego Spisza - patrz osobne hasło.

Zakwaterowanie: Hotel Bellevue***, Mihalov, 08501 Bardejov, Hotel Topľa***, Fučikova 25, 08501 Bardejov, Hotel Mier***, 08631 Bardejovske kupele, Hotel Gemm*, 08501 Bardejov, Hotel Mineral*, 08631 Bardejovske kupele, Hotel Šport*, Kutuzovova 34, 08501 Bardejov, Turistická ubytovna SOU, Stefanikova 64, 08520 Bardejov.

Turystyka i narciarstwo. Turyści i narciarze interesować się będą przede wszystkim pobliskim pasmem Čergov. Najpopularniejsze trasy: Bardiejów - Michaľov - Dzuranov (595 m) - Barvienok (592 m) - Kružlovská Huta, znaki czerwone, potem niebieskie, 4 godz., powrót autobusem; Bardiejowskie Kąpiele - Stebnicka Magura (900 m) - Zamek Zborowski, znaki czerwone, potem żółte, 3 godz., powrót autobusem. Ośrodki narciarskie: Bardiejowskie Kąpiele, wyciąg 520 m długości, 115 m różnicy wysokości, Krzyże, zespół wyciągów o długości od 350 do 450 m, różnica wysokości 80-90 m.

EPowrót do leksykonu
E Powrót do "Spisu treści"