Maciej Pinkwart
Nasi Żydzi

Kiedyś
tylko dwóch moich znajomych Żydów deklarowało głośno i z pewną determinacją, że
są Żydami. Jeden dawno, za Gomułkowskiego PRL-u, drugi za PRL-u Jaruzelskiego, a
właściwie – za PRL-u Wałęsowego. Pierwsze wydarzenie miało miejsce po zajęciach
na drugim roku moich studiów egiptologicznych. Był 6 czerwca 1967 r. Chcieliśmy
już rozejść się do domów, kiedy kolega Ignacy zatrzymał nas wszystkich (było nas
na roku aż czworo), wyciągnął jakąś gazetę, pokrytą dziwnymi znakami i
powiedział:
- Znaliście mnie jako Ignaca, ale tak naprawdę mam na imię Lewi. I jestem Żydem.
- No i? – powiedziała Maryla, zawsze najbardziej konkretna z nas wszystkich, Ta
konkretność dystansowała ją ode mnie, czego żałowałem, bo była bardzo ładna, w
dodatku malowała się jak Nefretete, co na egiptologii nie było bez znaczenia.
- No i to, że właśnie zaczęła się wojna między Egiptem a Izraelem i ja jestem
całym sercem po stronie Izraela.
- Aha – powiedziała Maryla. Ja się chciałem wtrącić do tego interesującego
dialogu z pytaniem, dlaczego w takim razie poszedł na egiptologię, ale doszedłem
do wniosku, że nie wypada. Więc nic nie powiedziałem, podobnie jak Jagoda, która
jak zawsze udawała, że jej tu nie ma. Rozmowa – dziś powiedzielibyśmy: coming
out – na tym się skończyła. Niebawem też skończył się rok akademicki. A
Ignacy Lewi na trzecim już się nie pojawił.
Druga scena odbyła się w czasie karnawału Solidarności, w początkach 1981 r. Na
zebranie naszej grupki 30-letnich zakopiańczyków, którzy spotykali się co
tydzień żeby naprawiać świat, a przy okazji Zakopane – przychodziły różne osoby
z zewnątrz, żeby nas wspierać, no bo wszyscy chcieli naprawiać Zakopane, z
wyjątkiem władz Zakopanego, oczywiście. No i któregoś dnia wszedł do „Kmicica” –
grubawy, brodaty, długowłosy, w kapeluszu – i na całą salę się przedstawił.
- Jestem Olek Rozenfeld. Jestem Żydem. Jestem poetą. Nie cierpię Izraela. Kocham
Zakopane…
Opowiadał mi potem, przy okazji kilkukrotnych naszych spotkań, różne rzeczy, ale
przeważnie o dziewczynach. Nie lubiłem tych opowieści, bo jeśli przynajmniej
połowa z tego była prawdą, to musiałbym mu strasznie zazdrościć.
W międzyczasie był Marzec ’68. A może już kwiecień, kiedy to się zaczęło. Władze
studenckie ZMS-u, do którego wtedy należałem, zaczęły wydawać strasznie
szmatławy powielany biuletyn, który nazywał się „Nasza Walka”. Zacząłem to
czytać, ale dałem spokój – robiło mi się niedobrze od wypełniającego łamy
topornego antysemityzmu, którego dotąd nie znałem. I w moim najbliższym
otoczeniu ta propaganda weszła jak w masło.
- No popatrz, ten to też Żyd! Coś podobnego! A tamten? Jasne, wiedziałam,
wystarczy spojrzeć, od razu widać, że Żydzisko…
Nie mogłem tego słuchać. Dotyczyło to ludzi, których przeważnie znałem, z
którymi się nie zgadzałem i często głośno się kłóciłem, bo reprezentowałem wtedy
poglądy przeciwne do ich poglądów i myśli na temat rozwoju Polski. Czas i
historia pokazały, że to nie ja, a oni mieli rację. Ale to nieważne. Istotne
jest to, że ani przez moment nie zastanawiałem się, nad tym jakie jest ich
pochodzenie. Bo ani przez moment nie myślałem, że ich pochodzenie może mieć
wpływ na ich poglądy. Przecież tych poglądów i opcji politycznych nie
kształtowała ani ich religia – której nawet nie znałem, ani tradycja rodzinna,
ani to, czy jedzą schabowe, co robią w piątkowy wieczór i jak potraktowano
chłopców w dzieciństwie.
W moim środowisku – podkreślam, całkowicie przeciwstawnym ich środowisku – nie
miało to żadnego znaczenia. Pomarcowe ekscesy antyżydowskie w Polsce były dla
mnie szokiem, a nawet głupotą: nie dały się w żaden sposób uzasadnić
politycznie. Nie wiedziałem wtedy, że polityka w co najmniej równym stopniu
polega na jednoczeniu ludzi wokół jakiejś idei, co na szczuciu ludzi wobec innych
ludzi i ich idei. Nie miałem pojęcia o tym, że antysemityzm może naprawdę
odrodzić się w tyle lat po wojnie. No i oczywiście tym bardziej nie zdawałem
sobie sprawy z tego, że on nie musiał się wcale odradzać: przeżył wojnę i od
początku współczesności miał się w Polsce bardzo dobrze, choć przez jakiś czas
sączył się jakimś podziemnym nurtem. Aż nagle gdzieś z tych podziemi wychynęły
najpierw kawały żydowskie, potem szmaciane wydawnictwa Leszka Bubla, sprzedawane
bez najmniejszych przeszkód pod kościołami i nawet pod moim uniwersytetem, potem
przyszło Jedwabne, Sąsiedzi Grossa i współczesność, w której jak się
wydaje antysemityzm jest nurtem społeczno-politycznym, który w Polsce jest równo
uprawniony jak nacjonalizm, liberalizm i tzw. patriotyzm. Uprawniony i
aprobowany znacznie bardziej niż socjalizm, o komunizmie już nie mówiąc.
Temat za obszerny jak na zwykłą recenzję. Ale zapewne gdzieś podskórnie w
jakiejś formie obecny i u mnie. Bo co mnie zmotywowało, żeby kupić dwie książki
o Żydach, mnie – egiptologa i grekomana? No ale kupiłem, zapewne skuszony
reklamami. Najpierw było to opasłe dzieło pod tytułem Żydzi polscy, z
podtytułem Historie niezwykłe. To praca zbiorowa, wydana już w 2015 r.,
której nie zauważyłem, bo wtedy się tym zupełnie nie interesowałem. Obawiam się,
że przy lekturze kierowała mną plotkarska ciekawość, trochę zbliżona do tej,
którą kierowali się ongi moi bliscy, czytając „Naszą Walkę”: o, ten też? I ten?
No, w życiu bym nie powiedział…
Żydzi polscy to obszerny
leksykon, podający mniej czy bardziej rozbudowane biogramy Żydów, którzy w jakiś
sposób zaznaczyli się w polskiej kulturze, polityce czy życiu społecznym.
Spektrum historyczne obszerne – od czasów rozbiorowych do współczesności. I
obszerne spektrum społeczne – od zupełnie marginalnych, moim zdaniem, postaci
powiatowych rabinów po pierwszoplanowe postaci polskiej kultury. Czy warto
przeczytać? Wątpię. Chyba że się jest obsesyjnym antysemitą śledczym, albo
filosemitą entuzjastycznym.
W tym samym mniej więcej czasie nominację do finału tegorocznej nagrody Nike
otrzymała książka wybitnej reporterki Anny Bikont Nie koniec, nie początek,
z podtytułem Powojenne wybory polskich Żydów. I tę książkę trzeba
przeczytać, choć od razu mówię, że nie będzie to łatwa lektura, a po niej w
głowach i sercach wielu z nas zostanie przykry, może nawet trujący osad. Ale
czyta się świetnie, bo to doskonale napisany, wstrząsający chwilami, reportaż.
Autorka, która wielokrotnie podkreśla, że jest polską Żydówką, opisuje najpierw
czasy tużpowojenne, kiedy to garstki ocalałych z Zagłady Żydów polskich wracały
do swoich rodzinnych stron, co nie było łatwe, przerażające są opisy życia
dipisów – osób wyzwolonych przez aliantów, które przez długie miesiące,
niekiedy lata w poniżających warunkach czekały na możliwość powrotu do krajów,
które uważały za swoje. W swoich rodzinnych miastach i wsiach napotykali w
swoich domach innych ludzi, niekiedy dawnych sąsiadów, narażali się na napaści,
często pogromy i zabójstwa. Nie mieli już nic – i to nic im zabierano przemocą
tylko dlatego, że byli Żydami. Czy Polaków nauczyli tego Niemcy? Niektórych tak.
Ale inni mieli to jeszcze wdrukowane wcześniej. Przed wojną, a nawet w czasie
wojny. Nie spodziewałem się tego, jak bardzo antysemityzm był zakorzeniony w
niektórych jednostkach polskiej armii podziemnej – nie tylko w grupach tzw.
żołnierzy wyklętych. Jeden przykry cytat, scena, która znalazła się w filmie
Ślepy tor (nakręcony w 1947, pokazany dopiero w 1991):
Drzwi otwiera chłopiec, na oko dziesięcioletni. Na pytanie o obecnych
lokatorów odpowiada „my”. Dodaje zaraz, że mieszkają tu od czasów
przedwojennych. Kobieta, ubrana w obozowy pasiak – przybyła prosto z Oświęcimia
– dalej stoi przed drzwiami, aż w końcu chłopiec się odzywa:
- Myśleliśmy, że pani nie żyje.
- Żyję.
- To niedobrze.
Bywało znacznie gorzej – wyzwiska, bicie, okradanie – z czego, na Boga!,
zabijanie indywidualne i masowe. Pogrom kielecki nie był jedyny. Co było na
Podhalu, przerażająco dobrze opisała Karolina Panz (Chciałabym opowiedzieć,
jak zginęło miasto, 2025).
I te żyjące duchy z Auschwitz i innych obozów, które przywlokły się na ostatnich
nogach z obozów dipisów w Niemczech, w poszczególnych strefach okupacyjnych do
tej Polski, w której żyli nieraz od wielu pokoleń, w milczeniu, nie wiedząc, czy
się cieszyć, że jeszcze raz udało się im ujść z życiem, wracały do obozów,
często tych samych, w których torturowali i zabijali ich Niemcy – i tam czekali,
aż władze okupacyjne pozwolą im wyjechać do Palestyny. Często byli tam
pilnowani przez tych samych Niemców, którzy nadal byli w obozie, choć teraz na
statusie jeńców.
Pierwsze dwa rozdziały opisują dylematy – zostać? wyjechać? Trzeci pokazuje
desperackie wysiłki tych Żydów, którzy chcieli rozliczyć swoich oprawców, często
po prostu pomścić swoich umarłych, szykując zamachy na mających się zupełnie
nieźle Niemców. Bo przecież procesy norymberskie dotknęła tylko niespełna 200
osób. A czynnych sprawców Zagłady były miliony. Nie tylko w Niemczech.
Czwarty rozdział pokazuje dylematy tych, którzy nie chcieli pamiętać, albo nie
pokazywali, że chcą pamiętać – ani tego, że byli/są Żydami, ani tego, że udało
im się uciec spod komór gazowych. To ci, którym już przed wojną wpajano, że nie
mogą się publicznie przyznawać do swej narodowości, którzy pospiesznie i z
aprobatą Kościoła Katolickiego dokonywali konwersji na chrześcijaństwo, którzy
długo, długo po wojnie ukrywali swoje pochodzenie dokonując asymilacji nie z
racji swojego poczucia polskości, tylko ze strachu.
Przykłady takiego wyparcia własnej przeszłości podaje autorka, przywołując
obszerne fragmenty rozważań tego dylematu na przykładzie wojennych i powojennych
losów Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Tadeusza Różewicza, Stanisława Lema,
Joanny Kulmowej, Wiktora Woroszylskiego czy Mariana Brandysa.
Przed wrześniem 1939 r. żyło w Polsce ok. 3,35 mln Żydów – co stanowiło prawie
10% ogółu populacji polskiej. Z Zagłady ocalało ok. 300 000-425 000 polskich
Żydów, z czego większość (230 tys.) na obszarze Związku Radzieckiego, na terenie
Polski przetrwało ok. 60 tysięcy, za granicą drugie tyle. W Narodowym Spisie
Powszechnym w 2021 r. przynależność do narodowości żydowskiej zadeklarowało 17
tys. osób mieszkających w Polsce.
Jest w tej książce mnóstwo spraw, które wywołują mój sprzeciw – nie dlatego, że
nie zgadzam się z autorką, tylko boli mnie to, co przeczytałem. Z jednym na
pewno zgodzić się nie mogę. W ostatnim rozdziale, tym o trudnej pamięci, Anna
Bikont powołuje się na wybitną polską etnolożkę i antropolożkę kultury, która na
marginesie debaty o Herlingu jako pisarzu żydowskim czy polskim, pisze:
W istocie problem stanowiła bowiem ukształtowana przez przedwojenne polskie
państwo narodowe niemożność bycia jednocześnie Żydem i pisarzem polskim.
Że tak nie jest, pokazuje dowodnie przykład całej plejady polskich pisarzy –
prozaików, poetów, satyryków i publicystów – którzy będąc Żydami, byli nie tylko
pisarzami polskimi, ale wręcz mistrzami słowa polskiego. Na czele tego legionu,
obejmującego największe nazwiska polskiej literatury, stoi niewątpliwie Julian
Tuwim. Jasne, że polscy narodowcy, którzy do pięt mu nie dorastali, głośno i
głupio odmawiali mu prawa do polskości literackiej. Odpowiedział im fraszką,
którą często sobie w ostatnich czasach przypominam:
Na pewnego endeka, co na mnie szczeka
Próżnoś repliki się spodziewał,
Nie dam ci prztyczka ani klapsa.
Nie powiem nawet: „Pies cię j…ł”
Bo to mezalians byłby dla psa.
--------------------------------------
Żydzi polscy. Historie niezwykłe
(praca zbiorowa), Wydawnictwo Demart SA, Warszawa 2015, 400 stron
Anna Bikont, Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów,
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025, 408 stron.