Maciej Pinkwart

Szkło pełne sztuki

 

Ostatni raz dłużej bywałem w tej sali gdzieś tak 44 lata temu. Na podłodze parteru willi Czerwony Dwór leżały dzieci, część spała, a mój syn miał ulgowo, bo zabierałem go w połowie dniówki, pozostałą część dnia spędzał u dziadków na pobliskim Wilczniku. Dzieci z przedszkola imienia Szymanowskiego rewizytowały mnie w Atmie, gdzie opowiadałem im o ich patronie. Raczej, o ile pamiętam, starszakom, no i zdecydowanie nie mówiłem wszystkiego. Więcej o psach i kotach atmowskich niż o Sergiuszu Lifarze i Jarosławie Iwaszkiewiczu, Olku Szymielewiczu i Julku Strawie. O góralskich siedemnastolatkach, będących z panem rektorem po imieniu też nie. Ale o Harnasiach w Paryżu już tak.

Wszystko to, zupełnie nie a propos zresztą, przypomniało mi się 29 października 2021, kiedy byłem w willi Czerwony Dwór na pierwszej prezentacji albumu, poświęconego malarstwu na szkle autorstwa Adama Doleżuchowicza i jego pierworodnej córki, Bożeny Doleżuchowicz-Mickiewicz.

Adama Doleżuchowicza znałem dawno i niezbyt blisko, choć spotykaliśmy się często, głównie na posiadach w niezapomnianej świetlicy Związku Podhalan „Śwarna”, gdzie grywał w składzie góralskiej muzyki jako świetny skrzypek. Nie wiedziałem wtedy, że maluje, raczej znało się go właśnie jako muzykanta, rzeźbiarza ludowego i gawędziarza. Po latach poznałem Bożenę jako przyjaciółkę moich podwarszawskich przyjaciół. Też nie wiedziałem o jej malarstwie. Twórczość obojga Doleżuchowiczów poznałem właściwie w ostatnich latach. Poznałem – i ogromnie mi się spodobała. Wcześniej w podobny sposób urzekło mnie malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej. Podobnie mnie urzekło, ale było zupełnie inne.

Promocję albumu otworzył wykład Anny Kozak – współautorki tekstu do prezentowanej książki. Dopiero wtedy dowiedziałem się, że Adam Doleżuchowicz, będący w swoim czasie ikoną góralszczyzny – góralem wcale nie był. Urodził się co prawda w Zakopanem, ale jego rodzina pochodziła z Kalwarii Zebrzydowskiej (matka) i z Krakowa (ojciec). Ciekawe, że i inni najwięksi znawcy i praktycy gwary góralskiej także nie zawsze byli góralami z dziada i prababki: Adam Pach przyjechał do Zakopanego z Kasiny Wielkiej, jego ojciec pochodził spod Bochni, ale matka była bratanicą słynnego Sabały, zaś Tadeusz Staich, którego gwarowe wypowiedzi traktowane były jak wzorzec góralszczyzny, wywodził się z Bobrku koło Chrzanowa. Anna Kozak mówiła podczas wykładu, że już samo nazwisko Doleżuchowicza świadczyło o tym, że góralem nie był, co zresztą podobno bardzo go irytowało, że właśnie nazwisko ma takie niegóralskie. Wybitny językoznawca, profesor Józef Bubak podaje, że najstarszym zanotowanym w 1620 r. nazwiskiem podhalańskim jest Liasz. Zofia Stecka odnotowuje, że pierwszej połowie XVII w. w Zakopanem pierwszym nazwiskiem jest Rubzdel (wg Bubaka – Rubzdek lub Rubzdyl), któremu po latach dopisano przydomek Gąsienica.

Jednak kwestię góralskości, prawdziwej lub rzekomej takiego czy innego nazwiska, czy też takiego czy innego mieszkańca Podhala odłóżmy na bok (rozważam to szerzej w książce Mit Zakopanego, której premierę Wydawnictwo Wagant zapowiada przed Gwiazdką, nie precyzując wszelako roku owej Gwiazdki) i skupmy się na czymś ważniejszym. Omawiany album jest niejako pokłosiem wystawy twórczości Adama i Bożeny Doleżuchowiczów, prezentowanej latem tego roku w Centrum Kultury Rodzimej w willi Czerwony Dwór. Większą część wystawy i główną treść albumu stanowi malarstwo na szkle, uznawane za sztukę par excellence ludową, ba! – za kwintesencję ludowych sztuk pięknych Podhala. Od lat wysoko ceniona i doskonale się sprzedająca, przyszła do nas co prawda z południa, z Czech i Słowacji, ale była do II połowy XIX wieku obecna niemal w każdej góralskiej chacie, a potem została niemal w całości zniszczona, na skutek działalności zakopiańskiego proboszcza ks. Józefa Stolarczyka, który widział w niej przejaw bałwochwalstwa i kultu góralskiego bandytyzmu, nazywanego tu zbójnictwem. Odrodziła się przed drugą wojną światową, a prawdziwy renesans przeżywała w czasach PRL, kiedy władze oficjalnie promowały wszelkiego rodzaju ludowość, nie potępiając nawet sakralnego nurtu tej sztuki.

Tylko że dzieła Adama Doleżuchowicza i Bożeny Doleżuchowicz-Mickiewicz sztuką ludową nie są. Są indywidualnymi dziełami artystycznymi, jedynie formą związanymi z ludowością. Bowiem istotą twórczości ludowej jest jej powtarzalność, powielanie archetypów istniejących w kanonie od tzw. niepamiętnych czasów. Jest ona nośnikiem tradycji i jest uważana za tym lepszą, im wierniej odtwarza wcześniejsze wzorce. Sztuka Doleżuchowiczów pod wieloma względami od kanonu odchodzi, drwi z niego lub w ogóle ma go gdzieś. Adam Doleżuchowicz oczywiście malował sceny konwencjonalne – ale w niekonwencjonalny sposób (akty Adama i Ewy w raju, Chrystus na krzyżu w pełnym stroju góralskim, karykaturalne postacie zbójników…), ale od konwencji odchodził też tak daleko, że wkraczał na nowe terytoria, góralszczyźnie tradycyjnej w ogóle nieznane. Najczęściej owym motywom towarzyszy humor, ironia, satyra czy wręcz pastisz. Bożena Doleżuchowicz, która na szkle zaczęła malować będąc na emigracji w Szwecji, najchętniej tworzy dzieła w góralskiej tradycji w ogóle nieobecne, lub też obecne jedynie w charakterze ornamentu, u niej zaś stanowiące motywy główne lub jedyne: kwiaty i przepiękne ptaki. Są tam też sceny miłosne czy erotyczne (u Adama Doleżuchowicza niemal zawsze w wersji prześmiewczej, u Bożeny – romantyczne i wzruszające), są i religijne, ale będące daleko idącym przetworzeniem znanych motywów czy też daleko wychodzące poza standard (mam w domu malowany na szkle przez Bożenę wizerunek Marii Magdaleny, będący interpretacją pięknego portretu tej świętej, znajdującego się w kościele św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu…). A więc dzieła jak najbardziej artystyczne, w zadziwiający sposób współgrające z charakterem sztuki góralskiej. Powiedziałbym, że prześmiewcze obrazy zwłaszcza Adama Doleżuchowicza są bardziej zbliżone go tego, co uważamy (niekoniecznie słusznie…) za charakter góralski, niż standardowe wizerunki świętych pańskich, Janosika skaczącego przez ogień czy szopek betlejemskich usytuowanych w Bańskiej Wyżnej.

Jest w tej publikacji spory materiał biograficzny na temat obojga artystów, wiele zdjęć z archiwum rodzinnego, także istotnych dla dokumentacji powojennej historii Zakopanego.

Gigantyczną pracę przy stworzeniu tego albumu wykonał Paweł Murzyn, kapitalnie fotografując obrazy, będące w kolekcjach prywatnych, przez co usytuowanie ich w publikacji jest może jedyną formą ich udostępnienia publicznego. Jak trudno jest fotografować malarstwo na szkle wie każdy, kto kiedykolwiek usiłował to robić. Paweł stosował technikę HDR, nakładając na siebie pięć ujęć każdego motywu… Dzięki wielkie dla Zakopiańskiego Centrum Kultury, które firmuje wydawnictwo, dla szefowej Centrum Kultury Rodzimej dr Małgorzaty Wnuk, która przygotowała edycję oraz dla Ministerstwa Kultury i burmistrza Zakopanego Leszka Doruli, którzy album sfinansowali. Burmistrz w krótkiej przedmowie chwali się tym dokonaniem i dobrze: to co po zakopiańskich twórcach zostanie w postaci publikacji jest ważne dla trwałości tradycji artystycznej Zakopanego. I takie Zakopane kochamy najbardziej. Warto postarać się dotrzeć do Czerwonego Dworu i zaopatrzyć się w tę książkę. I kiedy będzie szczególnie ponuro i smutno – otworzyć w dowolnym miejscu: albo nas to rozbawi, albo wzruszy, albo przypomni, że dzięki swoim twórcom Zakopane naprawdę wciąż jeszcze jest ważnym miejscem na mapie polskiej kultury. Mimo wszystko…

----------------------

Zakopiańskie malarstwo na szkle. Adam Doleżuchowicz, Bożena Doleżuchowicz Mickiewicz, Wydawca: Zakopiańskie Centrum Kultury, Zakopane 2021. 172 strony, nakład 500 egz.