Dygresje greckie
Maciej Pinkwart
Trójkąt attycki
Połowa
piątego wieku p.n.e. to był czas wojen i potężnych zawirowań politycznych na tym
skrawku ziemi, którą dwa tysiące lat później zaczęto nazywać Helladą. Sto lat
wcześniej było o tyle lepiej, że
antyczny świat był bardziej podzielony, odległości większe i nie zawsze trzeba
było się interesować tym, co słychać u sąsiada i czym to, co się tam wyprawia
różni się od tego, co wyprawia się u nas. Siedzę właśnie w rybnej tawernie
portowej w Pithagorio i czekając na zamówiony filet z miecznika patrzę na
pomnik, stojący na betonowym cyplu po drugiej stronie portowej zatoki: wysoki,
chudy facet palcem pokazujący w niebo mający obok siebie lekko pochylony słup,
pokryty mozaiką trójkątów, to chyba jedyny Grek, znany z nazwiska wszystkim
uczniom wszystkich podstawówek na świecie: Pitagoras, który udowodnił nam, że
suma kwadratów przyprostokątnych równa się kwadratowi przeciwprostokątnej. A ten
wyciągnięty palec pokazuje kierunek, bo jak filozoficznie stwierdził pan P. –
nie można iść w dwóch kierunkach w tym samym czasie. Szkoda, że nie wziął
tego pod uwagę Rafał Trzaskowski w swojej kampanii prezydenckiej, bo bylibyśmy
może teraz w innej sytuacji.
Ale jest jak jest, jesteśmy gdzie jesteśmy, a sytuacja jest taka, że ląduje
przede mną spory kawał sporej ryby i muszę się z nią uporać. A potem przejść
jeszcze przez pół dawnej stolicy wyspy Samos przemykając od cienia do cienia,
gdzie temperatura wynosi tylko 35 stopni. A cienia jest mało… Za czasów
Pitagorasa musiało być chłodniej, bo rzeźbiarz Nikos Ikaris pochodzący
oczywiście z pobliskiej wyspy Ikaria (to tam, gdzie nierozważny Ikar stracił
skrzydła i runął do morza, a potem stał się symbolem lotnictwa…) ubrał
Pitagorasa w długą szatę do samej ziemi i ten biedny matematyk, filozof i muzyk
od 1988 r. roztapia się w egejskim słońcu.
W
ogóle trochę miał pecha: urodził się tutaj, w tym właśnie mieście, kiedy w
połowie VI w. p.n.e. na Samos rządził tyran Polikrates, z którym miał na pieńku.
Różniło ich wszystko, m.in. to, że Pitagoras był mądry, dobry i spokojny, a
Polikarates porywczy, niemoralny i był po prostu bandytą, który doszedł do
władzy po trupach rodziny, kradł, oszukiwał i napadał na słabszych. Jedyne
prawo, jakie uznawał, to było prawo pięści. I jeszcze domagał się hołdów i
współpracy z jego kancelarią. To znaczy, z dworem. Był tyranem. Tyrania to nie
charakter, tylko forma rządów. Nie każdy tyran jest zły, ale każdy jest
autokratą. Nie zawraca sobie głowy jakimiś starożytnymi radami starców, czy
nowomodną demokracją.
A, me sighorite, demokracji w połowie VI wieku na Samos nie ma. Nie ma
jej wtedy jeszcze nawet w Atenach, gdzie co prawda jest już po reformach Solona,
który włączył nawet dość ubogich obywateli do udziału w obradach Zgromadzeń
Ludowych, ale jeszcze trzeba było czekać do końca VI wieku p.n.e., kiedy to
Klejstenes wprowadził wybory do Rady Pięciuset i zezwolił ludowi na udział w
sądach skorupkowych, w czasie których ludzi podejrzewanych o dążenie do tyranii
można było skazać na wygnanie. A w V wieku Perykles wprowadził m.in. dzienne
diety za pełnienie urzędów państwowych oraz za udział w sądach i zgromadzeniach.
Dzięki temu nawet najbiedniejsi obywatele mogli realnie uczestniczyć w
rządzeniu. A kadencje członków władz były krótkie – do Rady Pięciuset wchodziło
się na rok, a można było być jej członkiem tylko dwa razy w życiu. I to nie
przez jakieś możliwe do sfałszowania wybory, tylko przez publiczne losowanie.
Członkiem bieżącego rządu (prytanii) zostawało się na 35 dni. Przewodniczący
takiego rządu sprawował swoją funkcję przez… jeden dzień. Powtarzalność kadencji
mogła w drodze wyjątku objąć wyjątkowo ważnych urzędników, czy wojskowych: sam
Perykles jako strateg rządził 15 lat. Co zresztą i tak nie skończyło się dla
niego dobrze. Został najpierw zrzucony z urzędu i wygnany, potem przeproszony i
przywrócony do władzy, bo łaska nie tylko pańska ale i łaska ludu na pstrym
koniu jeździ, w końcu zmarł na zarazę w czasie wojny peloponeskiej, którą
zresztą (i wojnę i zarazę) poniekąd sam wywołał.
Niedawno oglądałem to, co zostało z pięknej świątyni Afai na Eginie. Powstała na
początku V w. p.n.e. Nieco wcześniej zbudowano świątynię Posejdona na przylądku
Sunio, już bliżej Aten. No i Akropol, czasy wspomnianego Peryklesa, pierwsza
połowa V wieku. Teraz miecznik w Pithagorio już na ukończeniu, przyjaciele
trochę się grzebią ze swoimi daniami, więc delektując się towarzyszącym rybce
podkładem do pływania, jeszcze raz spoglądam na faceta od trójkątów. Czy to on
podpowiedział Ateńczykom, jak piękne bywają trójkąty prawie-prostokątne? Bo to
właśnie w świątyni Afai na wyspie Egina przeczytałem, że za czasów złotego,
piątego wieku p.n.e. Ateńczycy wymyślili trójkąt attycki: zespół trzech
świątyń, odległych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów: z Akropolu do Eginy 35
km, z Akropolu do Sunio 45 i z Sunio do Afai – też 45 km. Mówi się, że
zamierzenie było celowe, że kapłani w tych świątyniach przy dobrej pogodzie
mogli się widzieć nawzajem i przesyłać sobie sygnały świetlne.
Zastanawiam się, jak oni się między sobą wszyscy dogadywali, jak potrafili
stworzyć jeden naród, jeśli bezustannie się kłócili, wojowali, schodzili i
rozchodzili, podzieleni na miasta-państwa, lądy stałe i wyspy. Co ich łączyło?
Język? Owszem, ale dopiero gdzieś tak od VIII w. p.n.e. Religia? Cóż, religia
grecka, jaką znamy z mitologii, jest ilustracją znanego powiedzenia jako w
niebie, tak i na ziemi, tylko odwrotnie: greccy bogowie byli między sobą tak
samo pokłóceni, walczący z sobą, robiący sobie na złość – jak ludzie, którzy w
nich wierzyli i oddawali im hołdy: w jednych miejscach bardziej Herze, w innych
bardziej Posejdonowi, w jeszcze innych Atenie. Ale tym się różni mitologia od
legend i bajek, że wszyscy ci pokłóceni, nienawidzący się i kochający bogowie,
zdradzający i miłujący kazirodczo – są członkami jednej wielkiej rodziny. Mają –
jak ludzie – przeszłość i teraźniejszość. Przyszłości raczej nie, ale
przyszłości nie ma, zna ją tylko wyrocznia delficka. Jak to jednak świetnie
piszą Aleksandra Klęczar, Tomasz Moisik i Maciej Paprocki w „Poradniku
historycznym” „Polityki”, poświęconym bogom i herosom greckim: W odróżnieniu
od bohaterów mitu, postaci bajkowe nie występują w innych opowieściach – Jaś i
Małgosia są niewiadomego pochodzenia i nie są spokrewnieni z Czerwonym
Kapturkiem. Legendy z kolei są np. ograniczone miejscem akcji – nie mamy sequeli,
w których Szewczyk Dratewka wyrusza w świat szukać kolejnych smoków…
Oczywiście, w greckiej mitologii panuje okropny bałagan – i bogowie, i herosi
przychodzą na świat w dramatycznych okolicznościach, w różnych miejscach,
miewają rozmaitych ojców i matki (zwykle jedną gametę biorą od człowieka, a inną
od boga), robią gigantyczne przekręty i są okrutni, no ale życie też nie było
usłane różami, nawet w Grecji.
Ale czemu akurat w Grecji przez kilka stuleci przed naszą erą działało tylu
poetów, dramatopisarzy, rzeźbiarzy, filozofów, astronomów, strategów i tyranów,
których nazwiska zapamiętaliśmy – część z nas, oczywiście – do dziś? Czemu to
tu, gdzie jestem, pojawił się ten chudy facet w długiej jesionce, pokazujący
palcem na niebo, o którym przez jakiś czas wiedzą wszyscy uczniowie na świecie,
a który najpierw się wadził z tyranem, potem mu uciekł do jaskini w najwyższej
górze wyspy, a wreszcie czmychnął do Italii i tam rozwinął skrzydła,
pozostawiając tyranowi wyciągnięty palec i towarzystwo innych wybitnych
Samijczyków: astronoma Arystarcha, który wymyślił, że to Ziemia obraca się wokół
Słońca na 1800 lat przed naszym Mikołajem z Fromborka, Ezopa, niewolnika
azjatyckiego, od którego Francuz La Fontaine odgapiał bajki, filozofa Epikura,
który zapewniał nas, że celem życia jest sprawianie sobie przyjemności,
Herodota, który z położonego parę kilometrów dalej Halikarnasu (dziś jest to
tureckie Bodrum) wyemigrował na Samos, bo mu z tamtejszym tyranem było nie po
drodze i inżyniera Eupalinosa, który przekopał tunel przez położoną nad miastem
górę, żeby sprowadzić do Tigani – tak się nazywało dzisiejsze Pithagorio –
zdrową wodę. A kopał dwiema ekipami z przeciwnych stron i ekipy te się spotkały,
po 10 latach. Tunel miał półtora kilometra, a odchylenie na miejscu spotkania
wyniosło 15 cm.
No i kto im wszystkim narysował ten trójkąt attycki, który – tak jak rysunki z
Nasca – widać tylko w lotu ptaka. Albo drona. Ba! Trójkąta nawet nie widać,
tylko jego wierzchołki…
Może tę swoją mądrość, mitologię i wieczną chwałę Pitagorasa i jego ziomków
zawdzięczają Grecy dobremu klimatowi, ciepłym morzom, smacznemu winu i oliwie z
najlepszych na świecie oliwek. A oleum – jak mawiał Sienkiewiczowski pan
Zagłoba, umiejętnie podlane winem, które idzie do głowy, dodaje konsumentom
mądrości. U nas praktykowano to z pestkami słonecznika i z miodem zamiast wina,
no i nie zadziałało to zbyt dobrze. Sorry, taki mamy klimat.