Dygresje greckie

 

Maciej Pinkwart

Trójkąt attycki

 

1 listopada 2026

TUTAJ wersja audio

AfajaPołowa piątego wieku p.n.e. to był czas wojen i potężnych zawirowań politycznych na tym skrawku ziemi, którą dwa tysiące lat później zaczęto nazywać Helladą. Sto lat wcześniej  było o tyle lepiej, że antyczny świat był bardziej podzielony, odległości większe i nie zawsze trzeba było się interesować tym, co słychać u sąsiada i czym to, co się tam wyprawia różni się od tego, co wyprawia się u nas. Siedzę właśnie w rybnej tawernie portowej w Pithagorio i czekając na zamówiony filet z miecznika patrzę na pomnik, stojący na betonowym cyplu po drugiej stronie portowej zatoki: wysoki, chudy facet palcem pokazujący w niebo mający obok siebie lekko pochylony słup, pokryty mozaiką trójkątów, to chyba jedyny Grek, znany z nazwiska wszystkim uczniom wszystkich podstawówek na świecie: Pitagoras, który udowodnił nam, że suma kwadratów przyprostokątnych równa się kwadratowi przeciwprostokątnej. A ten wyciągnięty palec pokazuje kierunek, bo jak filozoficznie stwierdził pan P. – nie można iść w dwóch kierunkach w tym samym czasie. Szkoda, że nie wziął tego pod uwagę Rafał Trzaskowski w swojej kampanii prezydenckiej, bo bylibyśmy może teraz w innej sytuacji.

Ale jest jak jest, jesteśmy gdzie jesteśmy, a sytuacja jest taka, że ląduje przede mną spory kawał sporej ryby i muszę się z nią uporać. A potem przejść jeszcze przez pół dawnej stolicy wyspy Samos przemykając od cienia do cienia, gdzie temperatura wynosi tylko 35 stopni. A cienia jest mało… Za czasów Pitagorasa musiało być chłodniej, bo rzeźbiarz Nikos Ikaris pochodzący oczywiście z pobliskiej wyspy Ikaria (to tam, gdzie nierozważny Ikar stracił skrzydła i runął do morza, a potem stał się symbolem lotnictwa…) ubrał Pitagorasa w długą szatę do samej ziemi i ten biedny matematyk, filozof i muzyk od 1988 r. roztapia się w egejskim słońcu.

 W ogóle trochę miał pecha: urodził się tutaj, w tym właśnie mieście, kiedy w połowie VI w. p.n.e. na Samos rządził tyran Polikrates, z którym miał na pieńku. Różniło ich wszystko, m.in. to, że Pitagoras był mądry, dobry i spokojny, a Polikarates porywczy, niemoralny i był po prostu bandytą, który doszedł do władzy po trupach rodziny, kradł, oszukiwał i napadał na słabszych. Jedyne prawo, jakie uznawał, to było prawo pięści. I jeszcze domagał się hołdów i współpracy z jego kancelarią. To znaczy, z dworem. Był tyranem. Tyrania to nie charakter, tylko forma rządów. Nie każdy tyran jest zły, ale każdy jest autokratą. Nie zawraca sobie głowy jakimiś starożytnymi radami starców, czy nowomodną demokracją.

A, me sighorite, demokracji w połowie VI wieku na Samos nie ma. Nie ma jej wtedy jeszcze nawet w Atenach, gdzie co prawda jest już po reformach Solona, który włączył nawet dość ubogich obywateli do udziału w obradach Zgromadzeń Ludowych, ale jeszcze trzeba było czekać do końca VI wieku p.n.e., kiedy to Klejstenes wprowadził wybory do Rady Pięciuset i zezwolił ludowi na udział w sądach skorupkowych, w czasie których ludzi podejrzewanych o dążenie do tyranii można było skazać na wygnanie. A w V wieku Perykles wprowadził m.in. dzienne diety za pełnienie urzędów państwowych oraz za udział w sądach i zgromadzeniach. Dzięki temu nawet najbiedniejsi obywatele mogli realnie uczestniczyć w rządzeniu. A kadencje członków władz były krótkie – do Rady Pięciuset wchodziło się na rok, a można było być jej członkiem tylko dwa razy w życiu. I to nie przez jakieś możliwe do sfałszowania wybory, tylko przez publiczne losowanie. Członkiem bieżącego rządu (prytanii) zostawało się na 35 dni. Przewodniczący takiego rządu sprawował swoją funkcję przez… jeden dzień. Powtarzalność kadencji mogła w drodze wyjątku objąć wyjątkowo ważnych urzędników, czy wojskowych: sam Perykles jako strateg rządził 15 lat. Co zresztą i tak nie skończyło się dla niego dobrze. Został najpierw zrzucony z urzędu i wygnany, potem przeproszony i przywrócony do władzy, bo łaska nie tylko pańska ale i łaska ludu na pstrym koniu jeździ, w końcu zmarł na zarazę w czasie wojny peloponeskiej, którą zresztą (i wojnę i zarazę) poniekąd sam wywołał.

Niedawno oglądałem to, co zostało z pięknej świątyni Afai na Eginie. Powstała na początku V w. p.n.e. Nieco wcześniej zbudowano świątynię Posejdona na przylądku Sunio, już bliżej Aten. No i Akropol, czasy wspomnianego Peryklesa, pierwsza połowa V wieku. Teraz miecznik w Pithagorio już na ukończeniu, przyjaciele trochę się grzebią ze swoimi daniami, więc delektując się towarzyszącym rybce podkładem do pływania, jeszcze raz spoglądam na faceta od trójkątów. Czy to on podpowiedział Ateńczykom, jak piękne bywają trójkąty prawie-prostokątne? Bo to właśnie w świątyni Afai na wyspie Egina przeczytałem, że za czasów złotego, piątego wieku p.n.e. Ateńczycy wymyślili trójkąt attycki: zespół trzech świątyń, odległych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów: z Akropolu do Eginy 35 km, z Akropolu do Sunio 45 i z Sunio do Afai – też 45 km. Mówi się, że zamierzenie było celowe, że kapłani w tych świątyniach przy dobrej pogodzie mogli się widzieć nawzajem i przesyłać sobie sygnały świetlne.

Zastanawiam się, jak oni się między sobą wszyscy dogadywali, jak potrafili stworzyć jeden naród, jeśli bezustannie się kłócili, wojowali, schodzili i rozchodzili, podzieleni na miasta-państwa, lądy stałe i wyspy. Co ich łączyło? Język? Owszem, ale dopiero gdzieś tak od VIII w. p.n.e. Religia? Cóż, religia grecka, jaką znamy z mitologii, jest ilustracją znanego powiedzenia jako w niebie, tak i na ziemi, tylko odwrotnie: greccy bogowie byli między sobą tak samo pokłóceni, walczący z sobą, robiący sobie na złość – jak ludzie, którzy w nich wierzyli i oddawali im hołdy: w jednych miejscach bardziej Herze, w innych bardziej Posejdonowi, w jeszcze innych Atenie. Ale tym się różni mitologia od legend i bajek, że wszyscy ci pokłóceni, nienawidzący się i kochający bogowie, zdradzający i miłujący kazirodczo – są członkami jednej wielkiej rodziny. Mają – jak ludzie – przeszłość i teraźniejszość. Przyszłości raczej nie, ale przyszłości nie ma, zna ją tylko wyrocznia delficka. Jak to jednak świetnie piszą Aleksandra Klęczar, Tomasz Moisik i Maciej Paprocki w „Poradniku historycznym” „Polityki”, poświęconym bogom i herosom greckim: W odróżnieniu od bohaterów mitu, postaci bajkowe nie występują w innych opowieściach – Jaś i Małgosia są niewiadomego pochodzenia i nie są spokrewnieni z Czerwonym Kapturkiem. Legendy z kolei są np. ograniczone miejscem akcji – nie mamy sequeli, w których Szewczyk Dratewka wyrusza w świat szukać kolejnych smoków…

Oczywiście, w greckiej mitologii panuje okropny bałagan – i bogowie, i herosi przychodzą na świat w dramatycznych okolicznościach, w różnych miejscach, miewają rozmaitych ojców i matki (zwykle jedną gametę biorą od człowieka, a inną od boga), robią gigantyczne przekręty i są okrutni, no ale życie też nie było usłane różami, nawet w Grecji.

Ale czemu akurat w Grecji przez kilka stuleci przed naszą erą działało tylu poetów, dramatopisarzy, rzeźbiarzy, filozofów, astronomów, strategów i tyranów, których nazwiska zapamiętaliśmy – część z nas, oczywiście – do dziś? Czemu to tu, gdzie jestem, pojawił się ten chudy facet w długiej jesionce, pokazujący palcem na niebo, o którym przez jakiś czas wiedzą wszyscy uczniowie na świecie, a który najpierw się wadził z tyranem, potem mu uciekł do jaskini w najwyższej górze wyspy, a wreszcie czmychnął do Italii i tam rozwinął skrzydła, pozostawiając tyranowi wyciągnięty palec i towarzystwo innych wybitnych Samijczyków: astronoma Arystarcha, który wymyślił, że to Ziemia obraca się wokół Słońca na 1800 lat przed naszym Mikołajem z Fromborka, Ezopa, niewolnika azjatyckiego, od którego Francuz La Fontaine odgapiał bajki, filozofa Epikura, który zapewniał nas, że celem życia jest sprawianie sobie przyjemności, Herodota, który z położonego parę kilometrów dalej Halikarnasu (dziś jest to tureckie Bodrum) wyemigrował na Samos, bo mu z tamtejszym tyranem było nie po drodze i inżyniera Eupalinosa, który przekopał tunel przez położoną nad miastem górę, żeby sprowadzić do Tigani – tak się nazywało dzisiejsze Pithagorio – zdrową wodę. A kopał dwiema ekipami z przeciwnych stron i ekipy te się spotkały, po 10 latach. Tunel miał półtora kilometra, a odchylenie na miejscu spotkania wyniosło 15 cm.

No i kto im wszystkim narysował ten trójkąt attycki, który – tak jak rysunki z Nasca – widać tylko w lotu ptaka. Albo drona. Ba! Trójkąta nawet nie widać, tylko jego wierzchołki…

Może tę swoją mądrość, mitologię i wieczną chwałę Pitagorasa i jego ziomków zawdzięczają Grecy dobremu klimatowi, ciepłym morzom, smacznemu winu i oliwie z najlepszych na świecie oliwek. A oleum – jak mawiał Sienkiewiczowski pan Zagłoba, umiejętnie podlane winem, które idzie do głowy, dodaje konsumentom mądrości. U nas praktykowano to z pestkami słonecznika i z miodem zamiast wina, no i nie zadziałało to zbyt dobrze. Sorry, taki mamy klimat.

 

 Inne komentarze i recenzje