Maciej Pinkwart
Pytania i odpowiedzi
Takie sytuacje jak sobotnia tragedia w Krakowie wywołują szok, dają żenującą
pożywkę dla dziennikarzy i powodują erekcję aktywności u dyżurnych polityków, a
w tzw. społeczeństwie wywołują tsunami komentarzy, które wykazują, że po
lekarzach (jak to już zaobserwował błazen Stańczyk), ekonomistach, politykach i
specjalistach od piłki nożnej mamy w kraju najwięcej policjantów
antyterrorystów. Nie zamierzam płynąć z tym kiepsko pachnącym nurtem. Z powodzi
wypowiedzi oceniających postępowanie bandyty-wariata (nie nazwę go terrorystą,
bo terrorysta jednak działa na rzecz jakichś idei) wyławiam dziennikarski banał
nad banały: to wszystko rodzi więcej pytań niż odpowiedzi.
Oczywiście. Ale pytań zawsze jest więcej niż odpowiedzi, a sztuka ich zadawania
bywa nie tylko metodą na poznawanie świata, ale też jest sokratejskim sposobem
na przekonanie rozmówcy do naszych opinii w sposób nienachalny. Dobrze zadane
pytanie zmusza rozmówcę do pewnego wysiłku intelektualnego, by odpowiedź nie
była głupsza od pytania. Ale by ta gra była atrakcyjna dla obu stron, trzeba
założyć istnienie między nimi jakiegoś parytetu intelektualnego i dążenia do
przekonania, a nie pokonania rozmówcy. Podobno to Władysław Bartoszewski
powiedział, że jeśli strony różnią się fundamentalnie we wszystkim – wówczas nie
jest między nimi możliwe żadne porozumienie. Dodałbym, że nie jest możliwy też
żaden dialog. Owszem, z kimś, kto całym sercem (o mózgu na razie nie mówmy!)
popiera teorię płaskiej Ziemi albo Przemysława Czarnka, mogę z zapałem rozmawiać
o pogodzie lub Marszu tureckim Mozarta, ale obawiam się, że i tak może
nas znieść w niebezpieczne rejony krytyki polityki energetycznej tego czy
tamtego rządu albo prób wypisania się z Konwencji Stambulskiej.
Kiedyś w szkole zastępowałem innego nauczyciela w klasie, z którą nigdy przedtem
nie miałem kontaktu. Więc najpierw powiedziałem im parę zdań o sobie, żeby
wiedzieli z grubsza, z kim mają do czynienia, a potem poprosiłem, żeby zadali mi
najtrudniejsze pytanie, jakie im przyjdzie do głowy, pod warunkiem, że nie
będzie z matematyki. Długo milczeli, wreszcie jedna bardziej odważna dziewczynka
podniosła rękę i zapytała:
– Jaki kolor pan najbardziej lubi?
Powiedziałem im, że pomarańczowy i że zmarnowali jedyną w życiu szansę na
dowiedzenie się o mnie czegoś zupełnie wyjątkowego. I zacząłem im objaśniać
zasadę nieoznaczoności Heisenberga. Lekcja w czwartej klasie podstawówki
upłynęła w szczerej i konstruktywnej atmosferze, jak nieodbyta rozmowa w cztery
oczy między prezesem Rady Ministrów Donaldem Tuskiem a panem Nawrockim.
Na wielu spotkaniach autorskich miałem wielką ochotę zacząć od wypowiedzi:
– No to poproszę pierwsze pytanie.
Kilka razy nawet wygłosiłem taką prośbę, ale nigdy nikt takiego pytania nie
zadał, a chyba dwukrotnie zostało to wzięte za świetny żart (jak wiadomo,
ogólnie jestem uważany za człowieka nader dowcipnego) i publiczność wybuchała
śmiechem. No, może nie wybuchała, ale zachichotywała. Aż przyszło w zeszłym
miesiącu do najpoważniejszego tego typu spotkania, poświęconego nie żadnej mojej
książce, a mnie osobiście. Pomysł takiego spotkania wysunęła wobec mnie WOWM,
czyli Ważna Osoba w Mieście, więc trochę się bałem tego pierwszego pytania,
zwłaszcza że relacje między mną a tym miastem nie zawsze były proste. Ale nie
było się czego bać: WOWM, zaprosiwszy ludzi na spotkanie ze mną, sama nie
przyszła. Pewno nie chciała takiego pytania zadać, a może nie była ciekawa
odpowiedzi. Na pewno nie jestem aż tak atrakcyjny jak jej ulubieni mieszkańcy
tego miasta. Tak, wiem, atrakcyjny to był Kazimierz… Kto dziś jeszcze pamięta tę
piosenkę zespołu „Kobranocka”? Nikt? Niewiele tracicie…
Ale spotkanie się odbyło, a przed nim poprosiłem internetowo i osobiście parę
osób o te pytania do mnie, z prośbą o pominięcie kwestii ulubionego koloru. No i
dostałem ich ze trzydzieści, niektóre bardzo ciekawe. Chciałem jednak poprosić o
to pierwsze pytanie, ale trochę było mi niesporo, gdyż na początku przedstawiono
mnie fragmentem mojego oficjalnego życiorysu. Za każdym razem, kiedy to mi się
zdarza, mam wrażenie, że słucham nieco przydługiego nekrologu.
Ale umiejętność postawienia odpowiedniego pytania jest naprawdę trudna. I
ryzykowna: pewna ważna dama, spotkawszy na Krupówkach Witkacego, szalenie się
ucieszyła i powiedziała:
– Och, panie Stasiu, dawnośmy się nie widzieli, co u pana słychać?
Pan Staś natychmiast zerwał z nią znajomość, bo nie chciał mieć nic wspólnego z
osobą tak banalną.
A ja uważam, że głupio zrobił. Bo prawdziwą sztuką jest nie zadanie
wysublimowanego intelektualnie pytania (Françoise Sagan: Czy pani lubi
Brahmsa?), tylko ciekawa odpowiedź na banalne pytanie.
Co do mnie, będę się starał w najbliższym czasie odpowiedzieć na parę zadanych
mi przed tym spotkaniem pytań, bo oczywiście na większość zabrakło wtedy czasu.
No i wciąż będę czekać na współczesnego Sokratesa, który niekoniecznie na
Ateńskiej place zapyta mnie o to, co ja wiem o współczesnym świecie. A ja,
oczywiście, powiem kolejny banał:
- To dobre pytanie!
Po czym powtórzę jego, Sokratesa, uniwersalną, choć nieco wymijającą odpowiedź.
Naturalnie, wiecie jaką.