Maciej Pinkwart
Pytania do duszy
Zastanawialiśmy się tutaj tydzień temu nad kwestią pytań i odpowiedzi. I
traktowaliśmy je niejako symetrycznie: pytanie – odpowiedź. Ważniejsze pytania?
Ważniejsze odpowiedzi? Ale tak prawdę powiedziawszy, najważniejsze sprawy
przeszły obok. Bo związek
przyczynowo-skutkowy między pytaniem a odpowiedzią nie zawsze daje się zauważyć.
Codzienne nałogowe oglądanie rozmaitych programów informacyjnych i
publicystycznych pokazuje, że uzyskiwanie odpowiedzi na zadawane pytania, choćby
te najoczywistsze, nie jest sprawą łatwą, przynajmniej w sferze politycznej,
choć nie tylko. Są tacy politycy (nie będę ich nazwiskami psuł Państwu
czwartku), którzy w zasadzie nigdy nie odpowiadają na pytania. Ale żeby to tylko
polegało na tym, że widząc dziennikarza z sitkiem, przyspieszają kroku, albo
udają, że rozmawiają przez telefon, to byłoby pół biedy. Zazwyczaj udzielają
odpowiedzi na niezadane pytania. Jeszcze inaczej: ich wypowiedź, która następuje
po pytaniu, nie ma często najmniejszego z tym pytaniem związku.
Ponieważ jednak są to przeważnie
kompletne banialuki albo zwykłe obelgi rzucane na przeciwników politycznych,
więc jako takie dla naszych rozważań nie mają żadnego znaczenia. Jednak dają nam
asumpt do wysunięcia tezy nieco kłopotliwej: otóż najprawdopodobniej
najważniejsze są takie pytania, na które nie otrzymujemy odpowiedzi. Na które
nie otrzymamy odpowiedzi. Na które odpowiedź nie istnieje.
Naturalnie, znając oszałamiający postęp
w historii nauki, możemy pocukrować sobie tę gorzką pigułkę domniemaniem, że
może odpowiedzi nie znamy tylko dziś, a jakieś nie wiadomo kiedy mające nastąpić
jutro odpowiedź nam przyniesie. Może. Zapewne ktoś kiedyś odpowie na pytanie,
ile gwiazd jest w Kosmosie, ile z nich ma planety, na ilu planetach powstało
życie i czy to życie jest choć trochę podobne do naszego życia. Oczywiście, taka
hipotetyczna odpowiedź musiałaby być poprzedzona innym pytaniem, na które
odpowiedzi też nie ma, albo – co gorsza – jest ich tak wiele, że w zasadzie nie
ma żadnej. Bo, zauważmy – nadmiar i nicość są jeśli nie tym samym, to są dwiema
stronami tej samej monety: nadmiar jedzenia może być dla nas tak samo zabójczy
jak jego brak, nadmiar wody zabije nas równie łacno jak susza na pustyni,
nadmiar przyjaciół spowoduje dewaluację pojęcia przyjaźń… A mnogość form
życiowych przyczyni się do niemożności odpowiedzi na pytanie, czym w zasadzie
jest to życie.
Jasne, że na upartego można ten problem
opowiedzieć: życie to coś, co się zaczyna, rozwija, odżywia, powiększa, wydala,
rozmnaża, umiera. Ale przez to, że robi to niekiedy w tak różny od nas sposób –
wprawia nas w zakłopotanie. Wszystko, rzecz jasna, zależy od skali i od
dystansu, jakie owo obserwowane życie ma do (od?) nas. Między życiem
jętki-jednodniówki, życiem nas – powiedzmy – stulatków, a życiem sosny
długowiecznej różnice mierzone zegarkiem i kalendarzem są kolosalne, ale per
saldo i jętki, i ludzie i sosny odbywają swój cykl życiowy wedle własnej skali.
Czy istnieje nieśmiertelność? To dobre
pytanie, na które oczywiście nie ma dobrej odpowiedzi. Czy długie życie – jak
tej sosny, dożywającej 5 tysięcy lat – jest już erzatzem nieśmiertelności?
Bynajmniej… Chociaż… Gdyby jętce w jakichś laboratoryjnych warunkach udało się
przeżyć przez tydzień, dla wszystkich swoich 24-godzinnych kuzynów byłaby jeśli
nie nieśmiertelna, to przynajmniej matuzalemowa. Ale prawdziwie nieśmiertelne są
bakterie, które jeśli się nie pokona ich kwasem solnym albo streptomycyną, to
będą w nieskończoność dzielić się na dwie. W sumie to i nasze komórki wykonują w
naszym ciele tę samą sztuczkę, dopóki im się po tych wszystkich podziałach
telomery nie skrócą na tyle, że już się to stanie niemożliwe i odejdziemy tam,
gdzie odchodzą jętki o zachodzie słońca. A czy nieśmiertelna jest taka Lomatia
tasmańska, niewielki krzew żyjący na Tasmanii, który ma trzy zestawy
chromosomów, nie dwa, nie wytwarza owoców ani nasion i rozmnaża się w sposób
klonalny – przez odrosty od korzeni i ukorzenianie się ułamanych gałęzi. I tak
od przeszło 40 do 135 tysięcy lat…
Ale czy lomatia, sosna długowieczna i
taki na przykład pantofelek mają duszę? No dobra, a co to jest dusza? Muzealne
żelazka i ryby, zaopatrzone w pęcherze pławne nie będą tu pytane o zdanie w tej
kwestii. Moja córka kiedyś wróciła z przedszkola z płaczem, bo nauczająca tam
religii zakonnica skrzyczała ją, kiedy się dowiedziała, że nasz ukochany chomik
ma na imię Alicja. Bo zwierzętom – podobno – nie można nadawać imion
chrześcijańskich świętych, gdyż nie mają one duszy. Pomyślałem wtedy – nie
pamiętam, może nawet powiedziałem to córce – że duszy to nie ma ta zakonnica.
Dziś już nie jestem taki radykalny.
Czym jest dusza? I czy w
ogóle coś takiego istnieje? Inaczej – czy dusza – czymkolwiek jest – istnieje
jako taka, czy jest jednym z aspektów istnienia ciała? Starożytni Egipcjanie w
swoich wierzeniach wyposażali każdego człowieka (o chomikach, nawet syryjskich,
się nie wypowiadali) w rozmaite rodzaje duszy. Przede wszystkim było to Ka
𓂓,
będące niewidocznym, astralnym sobowtórem człowieka, przekazującym mu energię
życiową, którą brał z jedzenia, picia i słońca. Drugą duszą było Ba
𓅡,
będące niejako zapisem indywidualności, osobniczych cech danego człowieka.
Trzecią – Ach
𓅜,
które powstawało w momencie śmierci i reprezentowało ludzi wobec bogów na tamtym
świecie. Czwartą – Szut, cień
𓆄𓅱𓏏𓋨, będący
esencją osobowości człowieka, poruszający się w nocy i po śmierci człowieka tak
szybko, że był niewidoczny. Skomplikowane, bo do tych elementów niezbędnych do
życia musiał człowiek mieć ciało, a w nim serce (które było siedliskiem rozumu –
nie był nim mózg) oraz imię. Bez imienia człowiek nie istniał. Mógł nie mieć
ciała, ale jak miał imię to istniał dalej.
Jakby to wszystko scalić, to dusza jest
narzędziem łączącym w sobie świadomość, pamięć, osobowość i trwanie. Czy zatem
chomik-Alicja miał/miała duszę? Dobre pytanie…