Nikt z bywających w Zakopanem turystów nie zaniedbuje odwiedzenia jednej z najsłynniejszych nekropolii polskich – Starego Cmentarza na Pęksowym Brzyzku. Malowniczo położony na początku zakopiańskiej starówki – ulicy Kościeliskiej, opodal Starego Kościoła parafialnego, o każdej porze roku przyciąga gości. Przychodzi się tutaj nieraz jak z wizytą do dobrych znajomych. Nie ma tutaj napuszonej, drętwej atmosfery odświętnego tragizmu, właściwej dla wielu renomowanych cmentarzy. Może dlatego, że wiele pochowanych tutaj osób żyje ciągle w naszych wspomnieniach, w anegdotach, w swoich dziełach literackich i plastycznych, w książkach, artykułach, filmach – cmentarz ten wcale nie jest smutny, nie czuje się na nim przytłaczającej myśli o śmierci, o bezpowrotnym odejściu.
Przy bramie wejściowwj znajdują się dwie drewniane tablice. Jedna z nich przytacza rozporządzenie wojewódzkiego konserwatora zabytków z 1931 r., uznające Stary Cmentarz za zabytek narodowy. Druga zawiera motto, przypisywane francuskiemu marszałkowi Ferdynandowi Fochowi: Ojczyzna to ziemia i groby. Narody tracąc pamięć, tracą życie. I uwaga, dodana przez proboszcza Jana Tobolaka: Zakopane pamięta.
Stary Cmentarz założony został około 1850 roku na gruncie ofiarowanym parafii przez właściciela okolicznego terenu – Jana Pęksę, staraniem pierwszego zakopiańskiego proboszcza, Józefa Stolarczyka, niebawem po objęciu przezeń zarządu parafii.
Początkowo cmentarz zajmował większą przestrzeń i rozciągał się aż do koryta potoku Młyniska. Ale w czasie wojny okupanci zmniejszyli go o blisko jedną trzecią, przebijając drogę pod Gubałówkę. Obecnie na Pęksowym Brzyzku znajduje się kilkaset grobów, z których wiele kryje prochy osób wielce zasłużonych nie tylko dla Zakopanego, lecz także dla całej Polski. Stąd też nazywa się czasem ten cmentarz „Cmentarzem Zasłużonych”, ale ta nazwa nie jest słuszna: początkowo był to zwykły wiejski cmentarz, na którym niekiedy chowano niezwykłych ludzi, związanych swoją działalnością z Podhalem i Tatrami. Od czasu uznania cmentarza za zabytek, pochówek na nim wymaga każdorazowo zgody wojewódzkiego konserwatora zabytków. Jednak i dziś chowani są na Pęksowym Brzyzku ludzie, których zasługi są albo problematyczne, albo wręcz żadne – członkowie rodzin dawniej pochowanych tu osób. Zatem w pewnym, ograniczonym co prawda, zakresie cmentarz przy ul. Kościeliskiej nadal pełni funkcje cmentarza parafialnego.
Ma on tylko jedną aleję, po obu stronach której w kilku rzędach usytuowane są groby. Po lewej stronie ścieżki są pochowani m.in. pierwszy proboszcz Zakopanego i założyciel cmentarza – ksiądz Józef Stolarczyk, przyrodnicy Stanisław i Marian Sokołowscy, wójt Zakopanego i właściciel renomowanego zakładu leczniczego dr Andrzej Chramiec, mieszkańcy „Domu pod Jedlami” – Jan Gwalbert, Michał i Jan Gwalbert Henryk Pawlikowscy, pierwszy dyrektor Muzeum Tatrzańskiego Juliusz Zborowski, współtwórcy muzeum i propagatorzy stylu zakopiańskiego Maria i Bronisław Dembowscy, Jan Krzeptowski Sabała, dr Tytus Chałubiński i Stanisław Witkiewicz, pisarze Władysław Orkan, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Włodzimierz Wnuk i Józef Kapeniak, artyści Karol Stryjeński, Antoni Kenar, Antoni Rząsa i Władysław Hasior, redaktor „Przeglądu Zakopiańskiego Dionizy Bek oraz redaktorzy pisma „Zakopane” – lekarz Józef Żychoń i adwokat Józef Diehl. Idąc z powrotem, po przeciwnej stronie alejki pochowani są m.in. założyciel sanatorium przeciwgruźliczego w Kościelisku dr Kazimierz Dłuski, przewodnicy tatrzańscy i taternicy Maciej Sieczka, Józef Krzeptowski, Jędrzej Wala i Stanisław Gąsienica-Byrcyn, Jan Długosz, Piotr Malinowski, encyklopedyści tatrzańscy Zofia i Witold Paryscy, meteorolog Józef Fedorowicz, literata regionalny i gawędziarza Adam Pach, malarka na szkle i współtwórczyni scenariusza „Harnasiów” Karola Szymanowskiego Helena Roj-Kozłowska, poeta Tomasz Gluziński, kompozytorzy Jan Pasierb-Orland i Wacław Geiger, pisarze Kornel Makuszyński i Stanisław Nędza-Kubiniec, ratownicy TOPR Stanisław Mateja i Janusz Kubica oraz Marek „Maja” Łabunowicz i Bartłomiej Olszański, botanik Marian Raciborski, malarka i pisarka Wanda Gentil-Tippenhauer, malarz Stanisław Gałek, żona Witkacego Janina Witkiewiczowa, narciarze i kurierzy tatrzańscy Helena Marusarzówna i jej brat Stanisław Marusarz, speleolog Stefan Zwoliński i jego brat Tadeusz, kartograf i autor przewodników, Maria Witkiewiczowa, której grób jest zarazem symboliczną mogiłą jej syna Stanisława Ignacego Witkiewicza - Witkacego. W głębi, opodal wejścia, niewielka mogiła fundatora cmentarza Jana Pęksy. Na cmentarzu znajdują się również symboliczne mogiły narciarza Bronisława Czecha i twórcy TOPR generała Mariusza Zaruskiego, oraz pomniki ofiar carskiego terroru z 1861 r., oraz ofiar Katynia. Niektóre z pomników to prawdziwe dzieła sztuki, a ich autorami są m.in. Stanisław Witkiewicz, Antoni Kenar, Antoni Rząsa, Władysław Hasior, Urszula Kenar, Michał Gąsienica-Szostaka, Karol Szostak.Opiekę nad Starym Cmentarzem sprawują parafia świętej Rodziny i Urząd Miejski w Zakopanem. Konserwacją zabytków zajmuje się Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, we współpracy z Muzeum Tatrzańskim i Technikum Budownictwa Regionalnego w Zakopanem.
J.Zdebski, Stary Cmentarz w Zakopanem, przewodnik biograficzny, Warszawa-Kraków 1986 r.; L.Długołęcka, M.Pinkwart, Zakopane - przewodnik historyczny, Pascal 2003; L.Długołęcka, M.Pinkwart, Zakopane od A do Z, Warszawa 1994;
