Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

 

9. Kreskówki chrześcijańskie

 

PaleochoraNastępnego dnia, 16 czerwca 2026, wtorek, wczesnym popołudniem jedziemy obejrzeć najstarsze zachowane miasto Eginy. Kierujemy się na wschód i po niespełna pół godzinie zatrzymujemy się na parkingu – będącym zarazem punktem widokowym. Tak naprawdę, to nie jest miasto, tylko wieś – bo Παλαιόχώρα to właśnie znaczy Stara Wieś. Ile ich już wiedzieliśmy… Na każdej wyspie jest jakaś Παλαιόχώρα, często niejedna. Ta tutaj, na Eginie, powstała w IX w. n.e., a więc w czasach panowania Bizancjum, kiedy w tych okolicach zaczęli się panoszyć śródziemnomorscy piraci. Wtedy to większość osiedlonych na wybrzeżach mieszkańców zaczęła uciekać w góry i tam, w miejscach niewidocznych z morza, zakładać nowe osady.

Wielu mieszkańców wybrzeży, prawdopodobnie po najazdach z 896 r., zabrało swój skromny dobytek i przeniosło się w głąb wyspy, w miejsce, gdzie w czasach starożytnych istniało niegdyś miasto Oie, w którym czczono drewniane posągi Demeter i Persefony, przywiezione z Epidauros. Oczywiście, w IX w. i po posągach, i po świątyni nie było już śladu i Starą Wieś zaczęto budować od nowa. Z dobrym skutkiem – na liczącym 355 m szczycie wybudowano zamek, broniony przez strome klify od południa i zachodu, i mocne mury z pozostałych stron. Wokół zamku zbudowano blisko 400 domów i ponad setkę kościołów. Ale ani obronne położenie, ani wstawiennictwo sił nadprzyrodzonych nie powstrzymało starego pirata Barbarossy, który w 1537 r. zdobył Paleochorę, a mieszkańców w większości wymordował lub uprowadził w niewolę. Po latach miejscowość znów się odrodziła, ale w XIX w., kiedy ataki piratów ustały, mieszkańcy – którzy i tak mieli ciężkie życie choćby z powodów komunikacyjnych, stopniowo opuścili Starą Wieś, która opustoszała i popadła w ruinę. Dziś wygląda mało pociągająco, ale nadal jest w niej kilkadziesiąt domków, niektóre w postaci fundamentów i 38 kościołów, niekiedy w niezłym stanie. Miejscowość zwiedza się dwiema uciążliwymi drogami turystycznymi. Darowujemy sobie i jedziemy na spotkanie ze współczesnymi kościołami. Nawigacja trochę szwankuje, w efekcie lądujemy kilka kilometrów na wschód, w żeńskim klasztorze św. Minasa.

Jesteśmy znów w pobliżu – o jeden kilometr na południe – od świątyni Afaji. Tutaj dla odmiany patronem jest święty mężczyzna, ale klasztor jest żeński – największy żeński konwent na wyspie. Został założony w 1956 r. przez kolejnego mężczyznę, świętego starca Amfilochiusza Makrisa z Patmos, ucznia Świętego Nektariusza. Zakonnice, podobno miłe, sympatyczne i gościnne, zajmują się szyciem szat liturgicznych i śpiewem cerkiewnym (zawsze myślałem, że to domena mężczyzn…), a poza tym handlują wyrobami własnej produkcji: serami, makaronami i marynatami.

Patron konwentu, święty Minas, to Egipcjanin. To imię znamy z historii Egiptu: takie było imię tronowe (𓏠𓈖𓇋) pierwszego faraona, Narmera (𓈖𓍁). Ten Minas urodził się w chrześcijańskiej rodzinie na przełomie III i IV w., w małej wiosce Nikiou koło Memfis, w Delcie Nilu. Wstąpił do armii rzymskiej i jako oficer służył we Frygii (dziś w Turcji). Gdy cesarz Dioklecjan wydał edykt przeciwko chrześcijanom, porzucił armię i ukrywał się przed prześladowaniami w górach i na pustyni. Ale którejś nocy ukazał mu się Pan i nakazał przestać się ukrywać, tylko iść do ludzi i dawać świadectwo swojej wiary. Minas wrócił do cywilizacji i pojawił się w mieście Kotyaeum (współczesne Kütahya), na terenie dzisiejszej zachodniej Turcji. Akurat trwało tam jakieś święto, podczas którego oddawano cześć rzymskim bogom. Minas zaczął przeciwko temu protestować, został aresztowany i wtrącony do więzienia, gdzie torturami usiłowano go zmusić do porzucenia wiary chrześcijańskiej. Nie dałMinas się złamać, więc wyprowadzono go z miasta i ścięto mieczem na pustyni w 300-304 r.

MinasInni chrześcijańscy żołnierze potajemnie wykradli jego ciało i w niewielkiej karawanie wielbłądów, zgodnie z jego życzeniem, chcieli go przewieźć do Egiptu, by tam go pochować. W pewnym momencie jednak wielbłądy niosące jego trumnę zatrzymały się nad jeziorem Mareotis niedaleko Aleksandrii i odmówiły dalszego marszu. Uznano to za znak i pochowano go w tym miejscu. Dziś jest tam stanowisko archeologiczne Abu Mena (po koptyjsku ⲁⲃⲃⲁ ⲙⲏⲽⲁ, po arabsku أَبُو مِينَا) w Egipcie. W sanktuarium w Abu Mena pielgrzymi kupują specjalny olej, uzdrawiający oczywiście, który zabierają ze sobą od wieków w specjalnych flakonach z wizerunkiem świętego, którego adoruje klęczący wielbłąd…

Słowo Mina (Ⲙⲏⲽⲁ) po koptyjsku oznacza niezłomny, nieugięty. Święty Minas jest patronem osób fałszywie oskarżonych, podróżnych, kupców, karawan pustynnych oraz chorych na oczy. Jest także głównym patronem Heraklionu (stolicy Krety).

Egiński klasztor św. Minasa jest kameralny, ale bardzo kolorowy, pełen kwiatów, figurek zwierząt, małych pitosów i innych akcesoriów dekoracyjnych. Główna świątynka jest mała, ale pomalowana w czerwono-pomarańczowe pasy. Po prawej stronie zapewne siostry mieszkają, bo od części dostępnej dla zwiedzających miejsce to odgradza metalowa brama – teraz nieco uchylona. Dobiega zza niej śpiew i rytmiczne bębnienie, bynajmniej nie kojarzące się ze śpiewem cerkiewnym. W pewnym momencie zza bramy w kierunku cerkiewki wyrusza niewielka procesja kilkunastu śpiewających i grających zakonnic. Zwracam uwagę, że na werblu rytm wybija chyba najstarsza z nich, ale robi to niezwykle składnie. A tuż obok niej – dwie, wysokie jak dragoni, siostry, z wąsami i zarysem bród… Cytat z filmu Żandarm i kosmici? Renata oczywiście spekuluje, że to pewno przestępczy przekręt i jacyś mafiozi ukrywają się w klasztorku. Ale może to po prostu nadmiar androgenów, wywołanych przez zespół policystycznych jajników. Albo kręcą kolejny odcinek Żywotu Brajana grupy Monty Pythona…

NektariosWracamy do samochodu i jedziemy znów na zachód, do największego i najsławniejszego klasztoru na wyspie, któremu patronuje z kolei niemal współczesny święty Nektarios. To też jest klasztor żeński, ale prawdę powiedziawszy, poza furtianką przy wejściu, która dba o odpowiednią powierzchowność stroju zwiedzających, innych mniszek nie widzę. Klasztor jest ogromny i wyraźnie składa się z dwóch części – starszej, gdzie są zapewne cele zakonnic i gdzie mieszkał sam święty patron i nowszej, nad którą dominuje ogromna bazylika. To jedna z największych świątyń w Grecji, zbudowana w stylu neobizantyjskim wNektarios latach 1973-1994, a więc kilkanaście lat po oficjalnej kanonizacji świętego (1961). To kolejny zagraniczny z dzisiejszego punktu widzenia grecki święty: urodził się w 1846 r. koło Konstantynopola, czyli Stambułu jako Anastasios Kefalas, tam też pobierał nauki, a potem został nauczycielem na leżącej u wybrzeży tureckich wyspie Chios, w małej wiosce Lithi. Do Konstantynopola już nie wrócił.

Tu nie mogę się powstrzymać od dygresji onomastycznej. Zawsze mnie ciekawiła ta dwoistość nazewnicza dawnej stolicy bizantyjskiej i pierwszej stolicy nowoczesnej Turcji. Bo kiedy w 1453 r. wojska osmańskie pod wodzą niespełna 21-letniego sułtana Mehmeda II zdobyły Konstantynopol (od tego momentu Mehmed otrzymał przydomek Zdobywca) i jego janczarowie, po niezwykle silnym jak na owe czasy przygotowaniu artyleryjskim wdarli się do miasta – wydawało się, że nastąpił koniec świata prawosławnego Bizancjum. Zwłaszcza, że ostatni cesarz wschodniego Rzymu, Konstantyn XI Paleolog, widząc, że poganie są już na ulicach stolicy, zrzucił czerwony płaszcz i cesarskie insygnia i jak zwykły żołnierz z mieczem w dłoni porwał się do walki. Zginął, oczywiście, od razu – a jego ciała nigdy nie odnaleziono i nie sprawiono mu chrześcijańskiego pogrzebu…

Po zdobyciu miasta, Turcy wcale nie zmienili jego nazwy, tylko nieco ją przekręcili, dostosowując do swojego języka: nowa stolica państwa osmańskiego nazywała się teraz Kostantiniyye (قسطنطينيه). Więc skąd Istanbul? A, to też od Greków: idąc do Konstantynopola, okoliczni mieszkańcy już od czasów greckich mówili, że idą „eis ten polin” (εἰς τὴν πόλιν), co oznacza „do Miasta”. Czyli tak mniej więcej, jak mieszkańcy Rogoźnika, idący do Nowego Targu. W tureckim istnieje oboczność p=b, więc utarło się to po turecku wymawiać is-tan-bol. No i tak już poszło. Kiedy po reformach Atatürka stolicę przeniesiono w głąb kraju, do Ankary, Istanbul zaczął wypierać Konstantynopol, a w 1930 r. na mocy wprowadzonego wówczas prawa pocztowego starej nazwy zabroniono używać, a przesyłki adresowane na Konstantynopol były zwracane nadawcom z adnotacją: nie ma takiego miasta. To też znamy, prawda? Nie ma takiego miasta – Londyn. Jest Lądek Zdrój…

Wróćmy do naszego ubogiego nauczyciela na wyspie Chios. 27-letni Anastazy wstąpił do tamtejszego słynnego monastyru Nea Moni (Nowy Klasztor, nowy – ale z XI wieku, dziś zabytek wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO) i po trzyletnim nowicjacie przyjął pierwsze imię zakonne – Łazarz. W 1877 r. w katedrze w Chios odebrał święcenia diakońskie i wtedy otrzymał imię Nektariusz. Studiował potem teologię w Atenach, a po ukończeniu studiów w 1886 r. został wysłany do Kairu, do patriarchalnej cerkwi św. Mikołaja. Zdobył tam sławę mądrego i pobożnego, a przy tym uczonego męża i w 1889 r. został Nektariosbiskupem i metropolitą. Wywołało to zazdrość i obawy miejscowego duchowieństwa, że Nektariusz zniszczy miejscową, zasiedziałą hierarchię, więc otoczono go taką siecią intryg i pomówień, że został z Kairu odwołany i znów znalazł się w Atenach, gdzie był wykładowcą akademickim, prowadził też pracę naukową i publikował uczone książki. Wybrał też sobie miejsce emerytury – postanowił osiąść na wyspie Egina, gdzie przed 1904 r. za jego sprawą zBugenwillabudowano monastyr Trójcy Świętej. W 1908 r. zrezygnował ze wszystkich godności, przeniósł się na Eginę i zamieszkał w zbudowanym przez siebie klasztorze. Kontynuował tam pracę naukową, ale zasłynął też jako jasnowidz i uzdrowiciel, do którego pielgrzymowali ludzie z całej Grecji. Zmarł w Eginie w 1920 r. i pochowano go w klasztorze, który sam zbudował. Gdy po latach otwarto jego grób, zauważono, że jego ciało nie uległo rozkładowi, a z grobu wydzielał się, jak to u świętych, przepiękny zapach. Dziś Nektariusz spoczywa w sarkofagu w specjalnej kaplicy na terenie klasztoru – miejsce to można zwiedzać.

Ale największe wrażenie robi ogromna, zbudowana na planie krzyża, podobno największa na Bałkanach bazylika, wzorowana na słynnej Hagia Sofii z Konstantynopola. Świątynia nakryta jest potężna kopułą, osadzoną na wysokim bębnie z wieloma oknami, co powoduje, że wnętrze jest bardzo jasne. Mocnym akcentem patriotyzmu lokalnego jest mozaika, umieszczona na podłodze przed ikonostasem: przedstawia ona mapę Wysp Sarońskich. Freski na ścianach tradycyjnie w nieco disneyowski sposób przedstawiają wizerunki świętych i sceny biblijne. W bocznej nawie jest relikwiarz z czaszką świętego.

Natomiast inne kości (choć nie wszystkie) Nektariusza znajdują się w relikwiarzu umieszczonym obok sarkofagu, w monastyrze na wzgórzu, w małej kaplicy Świętej Trójcy, tuż obok celi, gdzie biskup spędził ostatnie lata życia. Sam marmurowy grobowiec, znajdujący się na zewnątrz kaplicy jest teraz pusty, ale to nie przeszkadza, że jest obiektem adoracji wiernych, którzy przychodzą tutaj, żeby się pomodlić i przykładając ucho do marmuru, oczekują błogosławieństwa. Jego wyrazem jest odzywające się z wnętrza stukanie – znak, że święty wysłuchał ich modlitw.

Czekając na resztę wycieczki, przysiadam na obszernym dziedzińcu, który jest zarazem parkingiem. Dziś tłoku nie ma: stoi tu zaledwie kilka autokarów i kilkanaście samochodów osobowych. Jest bardzo kolorowo, a dziedziniec obramowują liczne kwiaty. Z przyjemnością zauważam wielki krzak moich ulubionych fioletowych bugenwilli.

Od Nektariusza jedziemy w kierunku bliskiej już Eginy – stolicy wyspy. Znów osiem kilometrów na północ, potem na zachód. Po kilkunastu minutach zatrzymujemy się na niewielkim parkingu przy szosie, opodal domu, w którym mieszkał słynny grecki pisarz – Nikos Kazandzakis (1885-1957), autor m.in. powieści Grek Zorba i Ostatnie kuszenie Chrystusa. Urodził się w Iraklionie na Krecie, a na Eginie mieszkał w latach 1933-1946. W domu, przed którym stoimy, w dzielnicy Plakakia, napisał m.in. Greka Zorbę. Dziś dom ten (na murze tablica pamiątkowa) jest własnością prywatną, a wszystkie osobiste rzeczy pisarza trafiły do jego muzeum w miejscowości Myrtia koło Iraklionu na Krecie.

Jeszcze kolacja w jakiejś portowej tawernie i do domu. Zwiedzanie stolicy wyspy zostawiamy sobie na jutro.

Dom Kazantzakisa  Tablikca Kazantzakisa

Spis treści

C.d.n.