Maciej Pinkwart
Grecja 2026
Słoneczny patrol
5. Plisowani gwardziści
Szeroką ulicą Apostoła Pawła schodzimy w głąb miasta, docieramy najpierw do
dzielnicy Monostiraki z meczetem Mustafy Agi Tzistarakisa i położonego tuż obok
ogrodzonego terenu Biblioteki Hadriana, potem mijamy oglądaną już zeszłym razem
mniejszą, ale też efektowną rzymską Agorę z ośmioboczną Wieżą Zegarową,
przechodzimy przez tereny na teren dawnej plaki, która kiedyś była po
prostu miejscem handlu z licznymi niewielkimi stoiskami i sklepikami. Jeszcze
taką plakę zwiedzałem ćwierć wieku temu. Teraz to po prostu dzielnica
turystyczna, gdzie owszem, jest mnóstwo sklepów z pamiątkami, ale obok są
wykwintne butiki odzieżowe, sklepy jubilerskie, a na witrynach nierzadko
prezentuje się elektronika. Ale dominują restauracje. Mijamy "Hermionę", w
której jedliśmy obiad parę lat temu, a ja przypominam, że lokalowi nie patronuje
koleżanka Harrego Pottera i Rona Weasleya, tylko piękna córka pięknej Heleny i
brzydkiego Menelaosa, późniejsza żona swego
kuzyna Orestesa.
Dochodzimy do placu Mitropoleos, na którym znajduje się chyba największy kościół
Aten – Cerkiew Katedralna Zwiastowania Matki Bożej. Na placu przed kościołem
widnieje duży pomnik arcybiskupa Damaskina (Dimitriosa Papandreu, 1890-1949),
który był duchownym, prawnikiem i żołnierzem, walczącym z Turkami, potem był na
emigracji w Ameryce, a po powrocie do kraju został arcybiskupem Aten, po wojnie
był krótko regentem Grecji, a w 1946 r. – nawet przejściowo premierem.
W katedrze byłem już dwa razy, ale wchodzimy do niej i teraz, do czego skłania
nas coraz większy upał. Wewnątrz nie jest wiele chłodniej i nie siedzimy tam
długo, bo kościół jest w remoncie, środek zajmują rusztowania, a kolorowe zwykle
i po disneyowsku namalowane ikony wydają się dziś jakieś poszarzałe i wyblakłe.
Może to skutek remontu, a może wyraźnie oszczędnego oświetlenia.
Kryjąc się w zacienionych częściach ulicy, która początkowo nazywa się tak samo
jak plac przed kościołem, Mitropoleos, dochodzimy do tzw. serca Aten, placu
Konstytucji – Syntagma (Syntagma to po grecku właśnie Konstytucja). Plac
jest jakby dopełnieniem okropnie brzydkiego gmachu parlamentu greckiego, pod
którym znajduje się Pomnik Nieznanego Żołnierza, gdzie jest wizerunek
umierającego hoplity, czyli żołnierza z czasów od VII do IV w. p.n.e. jakby
niewiele mającego wspólnego z walkami o niepodległość Grecji, czyli o wyzwolenie
spod jarzma tureckiego. Na ścianach wokół pomnika wyryte są nazwy miejsc
najważniejszych bitew, w których ginęli greccy żołnierze.
Wojskowa i administracyjna okupacja Grecji przez Turcję trwała przez 400 lat, a
za jej początek uznaje się upadek Bizancjum i zdobycie Konstantynopola w 1453 r.
i podbicie Aten w 1456 r. 400 lat przemocy, dominacji ekonomicznej, propagowania
innej religii, języka, obyczajów. Oczywiście, w całej historii Hellady to
niezbyt długi okres, ale w historii ludzi, rodzin, miast i państwa to strasznie
długo. Ba! Państwa, które w zasadzie powstało dopiero po wypędzeniu najeźdźców…
Trafiamy oczywiście na ceremonialną zmianę warty. Jest sobota po południu, więc
nie jest ona tak uroczysta, jak w niedzielę o 11-tej, kiedy to odbywa się też
parada wojskowa z udziałem orkiestry i w ogóle ceremonia jest de luxe. W
zwyczajne dni zmiana warty,
którą pełnią żołnierze elitarnej jednostki Evzoni
odbywa się co godzinę, przez całą dobę, w nocy też. Ponieważ trwa – z mojego
punktu widzenia – okropnie długo i jest – z mojego punktu widzenia – diabelnie
nudna, odnoszę takie wrażenie, że na placu Syntagma trwa bezustanny balet
wyprzebieranych gwardzistów. Może myślę tak dlatego, że już to parę razy
widziałem i zrobiłem wszystkie zdjęcia, jakie mogłem tu zrobić. Więc teraz tylko
szukam cienia, żeby się nie ugotować, podczas gdy Renata fotografuje, a Michał
filmuje na komórce. Ale cienia nie ma. Więc rozpuszczam się w słońcu i patrzę.
W ceremonii bierze udział pięciu gwardzistów w kostiumach i kilku oficerów we
współczesnych mundurach. Pilnuje tego z okna parlamentu jeszcze jakaś uzbrojona
straż. Ceremonia odprawiana jest od 1929 r. Żołnierze Evzoni (obecnie wywodzący
się z Gwardii Prezydenckiej) są przebrani bynajmniej nie w stroje historyczne,
tylko w symboliczne kostiumy, nawiązujące nie tyle do tradycji wojskowej, ile do
historii w ogóle. Wartownicy noszą białe, plisowane krótkie spódniczki (fustanelle)
– każda ma dokładnie 400 plis, mających symbolizować 400 lat okupacji tureckiej.
Powoduje to, że każdą spódniczkę robi się z 30 metrów materiału. A każdy
żołnierz ma na wyposażeniu żelazko i jego obowiązkiem jest codzienne prasowanie
tych plis tak, żeby nie było ani jednej niepotrzebnej zmarszczki. Pod spódniczką
są długie, obcisłe, też białe spodnie, przypominające jako żywo portki
góralskie. Buty (tsarouchia), ozdobione pomponami, wykonane są z twardej,
czerwonej skóry i podkute sześćdziesięcioma gwoździami, co powoduje, że każdy
krok jest bardzo głośny – podobno dlatego, żeby słyszeli go umarli żołnierze i
wiedzieli, że to jest znak, iż nadal się o nich pamięta. Każdy but waży do
trzech kilogramów. Przykrywają je białe getry, także z pomponami.
Na białą koszulę gwardzista ma nałożoną brązową, haftowaną kamizelkę, wyszywaną
w symbole chrześcijańskie. Czerwona, okrągła czapka typu mycka ma z boku
czarny kutasik. Czerwień to symbol krwi, przelewanej przez Greków w walce
o Ojczyznę, a czarny frędzel symbolizuje łzy, przelane przez rodziny
zamordowanych. Każdy żołnierz evzoni nosi także szeroki, skórzany pas (rychtyg
bacowski łopasek), służący dawnym partyzantom do ukrywania pieniędzy,
noży i innej broni, a poza tym chroniący przed zranieniem. To może najważniejszy
element stroju, jako że pas po grecku to ζώνη (zoni), a ev-zoni
znaczy „dobrze opasany”. Ostatnim elementem wyposażenia strażników są stare
karabiny z bagnetami.
A wszystkie ruchy, kroki, podnoszenie i opuszczanie nóg – odbywają się w
zwolnionym tempie, jakby w jakiejś przeszkadzającej im materii. To też ma
znaczenie symboliczne, ale nie sposób tego brać poważnie – ten balet sprawia
wrażenie kiepskiej groteski. Tym większej, że wszystkim steruje i dowodzi oficer
w zupełnie współczesnym mundurze, z nowoczesną bronią, wydający gwardzistom
rozkazy, strofujący i poprawiający ich strój…
Po trwającej piętnaście minut ceremonii, rota wartowników odchodzi z Syntagmy,
by udać się pod Pałac Prezydencki i tam też odbywa się zmiana warty. Nie byłem i
nie widziałem – a teraz tylko przypominam sobie, że od czasu, gdy w Grecji upadł
ustrój królewski (istniał w latach 1832-1924 i 1935-1973 r., z przerwą na czas
republiki), evzoni są elementem gwardii nie królewskiej, tylko
prezydenckiej. Strach pomyśleć, że zachodzące nad Wisłą zmiany mogą doprowadzić
do utworzenia prezydenckiej formacji wojskowej. Na przykład na początek do
cogodzinnej parady na Krakowskim
Przedmieściu i do ochrony obiektów na pobliskim Placu Piłsudskiego…
Ludzi sporo to ogląda, podobno najlepiej jest przyjść tu w środku nocy, kiedy
parada nabiera charakteru niemal bajkowego, ale tym razem nocą już tu nie
wrócimy. Odchodząc, widzimy namalowane na skraju placu czerwoną farbą napisy,
oddające hołd pomordowanym mieszkańcom palestyńskiej Gazy i potępiające Izrael.
Sporo takich manifestów widzimy potem w całej zwiedzanej części Grecji.
Schodzimy do metra, przejeżdżamy dwójką dwa przystanki i wysiadamy na
Placu Omonia. Wyszukując zacienione fragmenty ulicy, wleczemy się do naszego
hotelu. Młodzież jeszcze idzie po zakupy, ja jadę na trzecie piętro i wskakuję
pod prysznic.
Późne popołudnie i wieczór na balkonie. Ulicą jeżdżą nieliczne samochody i
trolejbusy. Nagle słyszymy ogromny hałas – ulicą przejeżdża kawalkada chyba
kilkuset motocykli. Nie zdołaliśmy ustalić, z jakiej okazji – brak jakichkolwiek
transparentów i innych form politycznej manifestacji. Jest sobota, więc –
spekuluję – może jadą na mecz Panatinaikosu? W końcu, stadion Kalimarmaro jest
zaledwie dwa kilometry od nas, w prostej linii.
Wieczorem wstępne pakowanie, rano śniadanie hotelowe i odjazd do Pireusu.