Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

 

15. Z teatru na plażę

Herajon koło Argos20 czerwca, sobota. Tym razem odwracamy kolejność: najpierw jedziemy na zwiedzanie. Zapowiada się okropny upał, a my mamy w planie łażenie po zabytkowych kamieniach. Wyjazd z Tolo jest zawsze problemem, z powodu ciasnoty jednokierunkowych uliczek. Ale Michał jak zwykle świetnie daje sobie radę i jeszcze nie ma 9-tej, jak stajemy przed położonym na rozległym płaskowyżu ośrodkiem kultowym, gdzie dziś jest stanowisko archeologiczne, a niegdyś była wielka świątynia bogini Hery, czyli Herajon. Wstęp wolny, ludzi nie ma. Jesteśmy nieopodal głównej drogi dawnej Argolidy – łączącej dwa stołeczne ośrodki: Argos i Mykeny. Musiał tu być jakiś bardzo pierwotny akropol, albo miejsce jakichś pradawnych kultów. W każdym razie, jak pisze nam geograf Pauzaniasz, który był tu w II wieku n.e. były tu jakieś stare groby, jeszcze neolityczne (to określenie oczywiście nie należy do pana P.). Potem, gdzieś w VIII w. p.n.e., rozpowszechniła się legenda, że dzieciątko-Hera tutaj właśnie dorastała, pod opieką miejscowego boga Asteriona i jego trzech córek  Eubei,  Prosymny i Akrai. Asterion z czasem zamienił się w okoliczny potok, a jego córki – w pobliskie góry. Wtedy, może dla ochrony Hery – dziewczęcia, wzniesiono potężne, cyklopowe mury, których pozostałości widzimy do dziś. Pierwsza świątynia poświęcona Herze została wzniesiona na splantowanym szczycie wzgórza w pierwszej połowie VII w. p.n.e. z drewna, pokrytego polichromią. Była prawdopodobnie otoczona drewnianą kolumnadą wspartą na kamiennych bazach. Na początku VI w. przed murem wybudowano pierwsze dwa portyki, jakie znamy w architekturze greckiej – pierwowzór późniejszej stoy, którą znamy z każdej większej agory, gimnazjonu czy nawet łaźni. Tutaj chyba nie było to miejsce handlu czy spotkań ludzi – za daleko od większych centrów, więc pewno te pierwotne stoy miały jakieś funkcje kultowe.

Herajon koło ArgosTa pierwsza, drewniana świątynia spłonęła w 423 r. p.n.e. i odbudowano ją w murze w stylu doryckim, pod kierunkiem miejscowego (rodem z Argos) architekta  Eupolemosa, który poza wybudowaniem licznych kolumnad i rampy, prowadzącej do świątyni, kazał mury ozdobić rzeźbami, przedstawiającymi sceny z życia bogów, walkę z Gigantami i Amazonkami oraz wojnę z Troją. Amazonki były przedstawione w stylu mokrych szat, co już znamy. Kult Hery utrzymał się to aż do czasów rzymskich, a wielki cesarz Hadrian przysłał w darze dla świątyni złotą figurę pawia – świętego ptaka Hery. Niestety, pawia nie ma. Jedyny, który go widział i o tym napisał, to właśnie geograf Pauzaniasz. A może nawet nie widział, ale o nim słyszał. Złotego pawia nawet bogini trudno jest utrzymać przy sobie.

Wchodzimy na szczyt – w dawnych czasach, kiedy powietrze było czystsze, widać było stąd i Mykeny, i Argos. Dziś Myken nie potrafię zidentyfikować. Ale i tak miejsce jest imponujące, a jedyna kolumna, jaka ocalała in situ oglądana z pewnego dystansu robi wielkie wrażenie. Świetne miejsce, zwłaszcza tak rano: słońce jeszcze nie parzy, wieje lekki wiaterek, a wrażenie obcowania jeśli nie z boginią (charakterna była i naremne babsko, no ale miała powody), to z historią – jest odczuwalne wyraźnie.

No to jedziemy do miasta, będącego głównym ośrodkiem kultu Hery, choć mnie kojarzy się, oczywiście, z epoką wojny trojańskiej. Pokonujemy 10 kilometrów na południowy zachód od Herajonu i prawie cały czas widzimy przed sobą wzgórze Larisa, na którym jaśnieje zamek. Ale nie od jaśniejącego zamku wzięła się nazwa miasta, choć Άργος znaczy biały, lśniący. Nazwa znana od czasów przedhomeryckich, a zamek powstał w XII wieku. Naszej ery, oczywiście. W mitologii nazwa miasta to eponim, wzięty od imienia legendarnego króla Argusa, syna nieznośnego Zeusa i Niobe. Ale pewnie to widok bielejących zbóż na żyznej równinie otaczającej miasto, dał początek nazwie. Geograf Strabon uważa uczenie, że nazwa Argos jest efektem przestawki (filolog we mnie nazywa to metatezą) od słowa agros, co oznacza pole.

Osadnictwo istniało tu co najmniej od 7 tysiąclecia przed naszą erą. W czasach wojny trojańskiej miastem Argos rządził król Diomedes, choć oczywiście było ono podporządkowane większemu królestwu ze stolicą w Mykenach z Agamemnonem jako Królem Królów. W nieco późniejszych czasach wszędobylski Herodot sugeruje, że z Argos wywodzi się dynastia Argeadów, wielkich królów macedońskich: Filipa II i Aleksandra Wielkiego. Po upadku Myken, Argos rosło w siłę i w VII w. p.n.e. za czasów króla Fedona Argiwowie (tak Homer nazywa mieszkańców Argolidy, a właściwie – wszystkich Hellenów) pokonali doryckich Spartan i stało się najpotężniejszym władca na całych ziemiach greckich. Ale w 495 r. p.n.e. Sparta odwinęła się Argolidzie i Argos nieodwracalnie straciło na znaczeniu, stając w cieniu wielkich potęg Aten i Sparty. W czasie wojen perskich i peloponeskich starało się zachowywać neutralność, w efekcie obrywało ze wszystkich stron. A potem było to, co wszędzie w naszym świecie:  okres klasyczny Peryklesa z próbami demokracji, Macedończycy, Rzym, Wizygoci, Bizancjum, Krzyżowcy, Wenecja, Turcja, Grecja.

Dziś Argos ma prawie 22 tysięcy ludności, a główną dziedziną gospodarki jest, tak jak w starożytności – rolnictwo, uprawa cytrusów, oliwek, moreli i melonów. I jest jednym z najcieplejszych miast Grecji, coTeatr w Argos czujemy natychmiast po zaparkowaniu między antycznym teatrem i agorą. Średnia temperatura czerwca przekracza 31 stopni w cieniu i czujemy to dokładnie, z tym, że cienia nie ma. Ale bohatersko kupujemy bilety (ja mam dziennikarskie gratis) i idziemy długą alejką na teren starożytnego teatru. Jeden z największych na Peloponezie,  znacznie większy od słynnego teatru w Epidauros, mógł pomieścić ok. 20 tysięcy widzów (w Epidauros – 14 tysięcy). Zbudowano go w 320 r. p.n.e., a potem przebudowano w stylu rzymskim w 120 r. n.e. Dokładniej – były dwa teatry, mniejszy usytuowany o 100 m na południe od dużego, był znacznie starszy: pochodził z V w. p.n.e., miał ok. 2500 miejsc i służył głównie jako miejsce zgromadzeń ludu. Ciekawe, że widownia miała kształt prostokątny, a nie półkolisty. W 120 r. przebudowano go na rzymski zadaszony odeon: wykorzystywano go głównie jako miejsce występów muzycznych oraz posiedzeń rady miejskiej.

Oba teatry są niejako wcięte w zbocza góry Larisa – tej samej, na której stoi zamek, wznoszący się zresztą dokładnie nad teatrem i doskonale widoczny i z rzędów siedzeń dla publiczności (jest ich 89!), i z orchestry, czyli miejsca gdzie występował chór, czasem aktorzy i które dziś nazywamy sceną. A w starożytności skene był to budynek, zamykający miejsce występów, jednocześnie będący czymś w rodzaju stałej dekoracji, jak również miejscem, gdzie aktorzy przebierali się i czekali na wejście. Na dachu skene pojawiali się aktorzy, grający bogów. Tam też montowano urządzenia techniczne, na przykład dźwigi, wykorzystywane przez owych „boskich” aktorów do zstępowania między ludzi, co Rzymianie nazywali techniką deus ex machina. Główni aktorzy pojawiali się między skeną a orchestrą, które to miejsce nazywało się proskenion.

No więc schodzę z kamiennych siedzeń i pozostaję w orchestrze, bo proskenion ma trochę za wysokie wejście. Tradycyjnie popisuję się przed samym sobą recytując Inge Bartsch Gałczyńskiego, podobnie jak przed laty w Epidauros. Nie wiem dlaczego akurat to. Idzie mi jednak znacznie gorzej, niż kiedyś – i pamięć trochę szwankuje, i akustyka gorsza, i ulicę słychać. Ale nie ma się co przejmować – i tak nikt mnie nie słucha.

Akustyka w Epidauros jest lepsza, wręcz legendarna, ale i tu nie ma co narzekać: podobno doskonałe właściwości akustyczne greckich teatrów wynikają zarówno z kształtu sceny i widowni, jak i materiału konstrukcyjnego: rzędy wapiennych siedzeń filtrują dźwięki o niskiej częstotliwości, takie jak szmer tłumu, a wzmacniają dźwięki o wyższej częstotliwości, płynące ze sceny. Pardon – z proskene.

Agora w ArgosRozchodzimy się po terenie, teatr, odeon, pobliskie termy rzymskie – wreszcie wychodzimy na przeciwległą stronę ulicy i wchodzimy na teren miejskiej agory. Wydaje się, że tu jest jeszcze bardziej gorąco. Na szczęście, rozejrzawszy się z grubsza, wynajduję jakąś wcale dorodną oliwkę, a pod nią wygodny fragment zabytku. Siadam na tych paru tysiącach lat i od razu mi lepiej – jestem sporo młodszy. Przyjaciele idą w głąb agory.

Duża, nieregularna przestrzeń przez kolejne nawarstwienia kulturowe trudna jest do ogarnięcia nawet z dystansu. Początki budowli datowane są na VI w. p.n.e. W oczy rzucają się pozostałości czegoś, co w przewodnikach nazywane jest salą hypostylową, a pewno jest pozostałością dawnej stoy, która w czasach, gdy w Argos (pod koniec V w. p.n.e.) zapanowała demokracja, mogła się przekształcić w buleuterion, czyli salę obrad władz miasta. Budynek był spory – wzniesiony na planie kwadratu o boku o długości około 32 m. Jego dach wspierało 16 kolumn jońskich, a od frontu zdobił go portyk z 15 kolumnami doryckimi. Po lewej stronie widać resztki zabudowań, gdzie prawdopodobnie znajdowała się palaistra – czyli rodzaj siłowni i sali zapaśniczej, gdzie młodzi chłopcy trenowali zapasy, boks oraz pankration – coś w rodzaju starożytnego MMA. Ciekawe, że od tych zapasów pochodzi polskie słowo palestra. Są też pozostałości korytarza, prowadzącego do stadionu, ruiny basenu – Nymfajonu i fragmenty ołtarzaCzytanie ze świątyni, być może poświęconej Apollinowi.

W II i III w. n.e. w czasach rzymskich część agory przebudowano na sklepy i fontanny, ale już niebawem teren ten został niemal całkowicie zniszczony, w czasie inwazji Gotów na Argos, co miało miejsce w latach 395-396 n.e.

Robi się gorąco, więc otwieramy auto, które teraz przypomina piec martenowski i wracamy do Tolo, jadąc od razu nad morze. Jest weekend, więc na miejskiej plaży w Tolo jest więcej ludzi, niż poprzedniego dnia. Pogoda, oczywiście, bez zmian: słońce, lekki wiaterek, morze jak stół. Jak wspomniałem, pewnego rodzaju wysiłku wymaga dotarcie do miejsca, gdzie można się porządnie zanurzyć, bo dno opada bardzo powoli. Ale już 100-200 metrów dalej jest całkiem głęboko – przynajmniej na tyle, by mogły pływać motorówki, łodzie, a nawet jachty. Wysiłek dotarcia morzem piechotą do miejsca kąpieli podejmuję w czasie przedpołudnia dwa, góra – trzy razy. Kąpię się przez kilkanaście minut i wracam do leniuchowania na leżaku w cieniu parasola. Trochę czytam, ale nie za dużo, bo zaraz morzy mnie sen. Ale z przyjemnością zauważam, że – gdy się porządnie rozejrzę – wokół mnie zawsze jest kilka, czasami kilkanaście osób, które wiążą plażowanie z lekturą. Czasem są to książki papierowe, czasem czytniki e-booków, a czasem – czasopisma z krzyżówkami.

Plaża

Spis treści

C.d.n.