Maciej Pinkwart

Grecja 2026

Słoneczny patrol

 

12. Śladem Agamemnona pod Troję

 

Plaża w Tolo19 czerwca, piątek. Plażę w Tolo mamy w zasadzie wszędzie i wszędzie zatoka przy brzegu jest płytka, piaseczek może nie złoty, ale drobniutki, zejście do morza łagodne, a fale pojawiają się tylko wtedy, kiedy gdzieś na horyzoncie przepływa prom albo lokalny wycieczkowiec. Tolo leży na półwyspie, dzielącym Zatokę Argolidzką na dwie części, a jego największą (zdaje się, że jedyną) atrakcją jest owa plaża, ciągnąca się przez prawie dwa kilometry z zachodu na wschód. Sama miejscowość, z roku na rok coraz popularniejsza, liczy niespełna półtora tysięcy mieszkańców, a turystów bywa już prawie sto tysięcy rocznie. Dokładniej – między czerwcem a wrześniem. Byłem tu pierwszy raz ponad ćwierć wieku temu – i wtedy była to urocza, cicha wioseczka rybacka z kilkoma hotelami, może dwudziestoma pensjonatami i niezagospodarowaną plażą. Dziewięć lat temu, kiedy byłem drugi raz – był to już spory kurort. Dziś – to Jurata w środku sezonu. Szczególnie w weekendy jest tu tłoczno – z Aten jest tutaj 145 km, więc po niecałych dwóch godzinach jazdy spod Akropolu można się kąpać w niesamowicie czystej i ciepłej wodzie.

Dla wielu turystów Tolo stanowi doskonałą bazę wypadową do poznawania najpiękniejszych i najważniejszych historycznie zabytków Argolidy: zarówno do Myken, jak i do Epidauros z Tolo jedziemy ledwie przez pół godziny, do Nemei nieco dłużej, do pierwszej stolicy nowożytnej, XIX wiecznej Grecji, Nauplion (naprawdę, słyszeliście o nim?) jest niecały kwadrans, a do stolicy starej, w Argos – 20 minut. Niedaleczko.

Moglibyśmy zejść się kąpać wprost poniżej naszego mieszkania, bo hotel Arkadia stoi między ulicą a morzem, a jego restauracja – wprost na samej plaży, ale nie ma tu leżaków i parasolek. Można, oczywiście, przysiąść na krzesełkach restauracyjnych i wiele osób tak robi, ale ile wytrzymamy tak na siedząco w pełnym słońcu?

Pakujemy się do samochodu i podjeżdżamy na ogólnodostępną plażę miejską. Niby niedaleko, przy tej samej nadmorskiej ulicy Μπουμπουλίνας (Mp po grecku czyta się jak B, a więc główna ulica nazywa się Bubulinas, przypomina mi się Bubulina z Greka Zorby…), ale jest ona w znacznej części jednokierunkowa, więc żeby pokonać autem ten dzielący nas kilometr, musimy objeżdżać całe zatłoczone miasto.

A Bubulina istniała naprawdę i była grecką bohaterką narodową, z czasów wojny z Turkami. Nie była Francuzką, tylko rodowitąBubulina Greczynką, choć urodziła się w Konstantynopolu. Nazywała się Laskarina Bubulina, faktycznie była kilka razy mężatką i choć to, co Kazantzakis opowiedział o niej w Greku Zorbie to oczywiście w znaczniej mierze fantazja i to taka do śmichu (choć w gruncie rzeczy tam była postacią tragiczną) – tutaj jest to kobieta znana i ceniona, choć w samym Tolo raczej nie działała, ale była związana z pobliskim Nauplio. Obaj jej mężowie polegli jako kapitanowie statków w bitwach z piratami. A ona sama zbudowała własną flotę i w 1821 r. dowodziła kilkoma statkami (no, nie bezpośrednio – kapitanami byli jej synowie i kuzyni). Po walkach z Turkami zdobyła Nauplio, potem Monemvasię i Tripoli. Umarła w sposób, który jest znacznie lepszy niż śmierć z powodu gruźlicy, jaki jej filmowemu sobowtórowi – Madame Hortensji – zafundowali twórcy Greka Zorby: syn Bubuliny porwał dziewczynę z jednej z ważnych peloponeskich rodzin i wywiózł do matki, która mieszkała wtedy na sarońskiej wyspie Spetses. Członkowie klanu dziewczyny przypłynęli na wyspę, oblegali dom Bubuliny, a gdy ta zaczęła się z nimi wykłócać – brat porwanej dziewczyny strzelił jej prosto w czoło. I zgodnie z grecką tradycją – ponieważ walczył o honor rodziny – nie poniósł żadnej kary. A Bubulina pośmiertnie została mianowana admirałem floty… rosyjskiej. W Spetses jest poświęcone jej muzeum. Jednym z eksponatów jest ostatni grecki pieniądz, wybity przed przejściem na euro – 1-drachmowa moneta z jej wizerunkiem, z 2000 roku. Aha, Bubulina to była po drugim mężu, kapitanie Dimitriosie Bouboulisie. Jej ojcem był Stavrianos Pinotsis. Zupełnie nie wiem, po co to piszę, ale samo jej nazwisko działa na wyobraźnię… A poza tym w maskulinistycznej Grecji upamiętnianie w nazwach ulic bohaterstwa wojennego kobiet należy raczej do rzadkości. Nie tylko w Grecji…

Pamiętam sprzed lat, że miejska plaża w Tolo była bezpłatna, ale to było w czasach, kiedy rządząca Grecją lewicowa Syriza szastała publicznymi pieniędzmi na lewo i prawo, dziś tak dobrze już nie ma. Parking, owszem, darmowy, ale w piachu i krzakach, Mury Troipotem przez onże piach i płasienki wygładzonego wapienia schodzimy na plażę, a tam ze sześć rzędów leżaków i parasoli, zestaw dwa łóżka plus umbrella tylko 10 €. Tłoku nie ma, woda ciepła, opalamy się.

Wczesnym popołudniem ruszamy na zwiedzanie. Wędrując przez Argolidę nie sposób nie odnosić się w myślach do największego wydarzenia starożytności, jakim była wojna trojańska. Choć od Troi jesteśmy, z grubsza, jakieś 500 kilometrów. W prostej linii. W sumie, jak na dzisiejsze czasy, niedaleko… Tylko, czy to było wydarzenie? O wojnie trojańskiej wiemy wszystko, z jednym wyjątkiem: nie wiemy, czy rzeczywiście miała miejsce. Oczywiście, wojen trojańskich było sporo, bo Troja, odkryta przez niemieckiego hotelarza i największego archeologa-amatora Heinricha Schliemanna niszczona była przez wojenne pożogi kilkakrotnie. Ale czy ta wojna, unieśmiertelniona przez Homera, w ogóle miała miejsce? Cóż, z wojną trojańską jest trochę tak, jak i z Homerem: nie wiemy, czy w ogóle istniał, ale wiemy, że był ślepy…

AgamemnonWojna trojańska jest wciąż bardziej wydarzeniem literackim, czy szerzej – artystycznym, niż historycznym. I dzieje się tak od Homera po Christophera Nolana. Ale może dzięki temu jest ona nam wciąż tak bliska? A jej hipotetyczna data – ok. 1200 r. p.n.e. – stanowi może najważniejszą cezurę w czasach starożytności. Na pewno w starożytności europejskiej. Nieważne, że mitycznej. Wszystko to wiemy: Europa zaczyna się w Azji, kiedy bóg Zeus z wyżyn Olimpu wypatrzył piękną księżniczkę gdzieś w okolicach późniejszego fenickiego Tyru, pojawił się przed nią w postaci pięknego byka, uprowadził na Kretę i tam uwiódł. A owa azjatycka księżniczka o imieniu Europa urodziła mu Minosa i tak to się zaczęło. Kiedy wspominam ten mit, zawsze mi się przypomina, że nie tylko historia, ale i mitologia jeśli się powtarzają, to jako smutna parodia: czyż nie jest parodią owego uwiedzenia Europy, która na Krecie poczyna pierwszą cywilizację europejską późniejszy mit o tym, że w następnym pokoleniu na Krecie pojawia się piękny byk, a królowa Pazyfe, skądinąd nimfa, zakochuje się w nim, nie bez kłopotów chowa się w sztucznej krowie, skonstruowanej przez Dedala, kocha się z tym bykiem, no i w efekcie rodzi się potwór Minotaur.

Minojczycy i ich morska, a zarazem handlowa i cywilizacyjna potęga… Katastrofa wulkaniczna na Santorini, opowiedziana potem pięknie przez Platona jako mit o Atlantydzie… Potęga Myken i królestwa argolidzkiego i pokojowy (w miarę…) podbój imperium minojskiego. I na scenę dziejów wkraczają bohaterowie naszej bajki, o których każdy średnio wykształcony człowiek na Ziemi jeszcze parę lat temu musiał słyszeć: potężny władca Myken, syn Atreusa – Agamemnon, tak potężny, że jego panowanie uznawali królowie – władcy innych greckich polis i nazywali go królem królów; jego brat Menelaos, który wżenił się w królewską rodzinę rządzącą Spartą, przez poślubienie najpiękniejszej kobiety ówczesnego świata – Heleny, córki Ledy i Zeusa, który tym razem uprawiał zoofilię pod postacią łabędzia. Ten to miał fantazję… Zresztą ta akurat historia była bardziej skomplikowana i nieprzyzwoita, więc nie opiszę. Władca Ftiotydy w Tesalii, biseksualny a tak dzielny Achilles, ze słabizną w pięcie… Król Itaki, sławny teraz, Odyseusz, podstępny, chytry i pomysłowy…

A, tak na marginesie: Nolan w swoim filmie wielokrotnie pokazuje, jak Odys cierpi na zespół stresu pourazowego, przypominając sobie swój koncept z koniem, skutkiem którego było znalezienie się wewnątrzTroja murów, nocna rzeź i zagłada Troi. I reżyser, a zarazem autor scenariusza każe Odysowi sumitować się, że złamał Zeusowe prawo gościnności…

Bzdura. Nie to prawo wówczas zostało złamane. My dziś, patrząc na brutalność i brak jakichkolwiek reguł nie tylko w czasie wojny, ale i w czasach pokoju, nie mamy pojęcia o tym, że w starożytności były prawa wojny, działań zaczepnych i obronnych, oczywiście nie opisane w żadnym kodeksie, ale przestrzegane, bo tego wymagał honor rycerza, czy w ogóle wojownika. Reguły te łamali barbarzyńcy i ludzie niskiego stanu – i za to ponosili zwykle albo surowe kary, albo ściągali na siebie odium pogardy, czy – żeby być bardziej greckim – ostracyzm.

Jedną tych reguł było to, że walki toczono w zasadzie tylko za dnia. I że walczyli ze sobą żołnierze, a ludność cywilna siedziała na murze, oglądała, kibicowała i jadła popkorn. Albo podpłomyki. Pod Troją nawet nie stosowano blokady miasta, do którego spokojnie dowożono zaopatrzenie, wpuszczano posłów, handlarzy, nawet wspierających obrońców żołnierzy. Ba, sami atakujący Trojan Argiwowie i Achajowie wchodzą do miasta nie tylko jako szpiedzy, ale i jako goście. Unikano też oszustw i podstępów: wojna to sprawa dzielnych mężów, którzy się zabijają, ale zabijając – szanują. Koncept Odyseusza z koniem wywraca to wszystko do góry nogami i pewno dlatego odbija się królowi Itaki psychiczną czkawką.

Ajaks Wielki, pochodzący z Salaminy, którego ojciec był królem Eginy… To on toczył pod Troją nierozstrzygnięty pojedynek z królewiczem Hektorem, synem króla Troi Priama, przerwany, bo heroldowie ogłosili koniec walki z uwagi na zapadającą noc. A pojedynkujący się przerywają walkę i wymieniają uprzejmościami i podarunkami: Ajaks dostaje w prezencie miecz Hektora, którym nie został zabity, a Hektor – piękny, purpurowy pas wojenny Ajaksa.

Diomedes… Wielki i silny prawie jak Ajaks, przyjaciel i poniekąd partner Odyseusza, też chytry i podstępny, król Argos, według plotek kochający skrycie Helenę, która zresztą już po ślubie z Menelaosem nauczyła go sekretów bezpiecznej miłości, która dziś niesłusznie zwana jest francuską, a przecież, jak wszystko, jest grecką…

A Trojanie? Król Priam i jego żona Hekuba, synowie – najbardziej znany Hektor i mydłkowaty, ale piękny Parys, córka Kassandra, no i Eneasz, król Dardanów, syn Afrodyty, sojusznik Trojan, który przetrwał zagładę miasta i po długiej, siedmioletniej wędrówce, w czasie której zawadził o afrykańską Kartaginę i rozkochał w sobie jej królową Dydonę, ale potem z rozkazu bogów ją porzucił i osiadł w Italii, zaś jego syn Askaniusz (zwany też Iulusem) z pierwszego, trojańskiego związku, dał początek rodowi, z którego wywodzili się Romulus i Remus, a potem – Divus Iulius, boski Juliusz, czyli Gajusz Juliusz Cezar. Rzymski poeta Wergiliusz opisał to w swojej Eneidzie. A przedłużył ten mit Dante w Boskiej komedii.

Po upadku Troi wszystko już idzie nie tak. Odyseusza włóczą bogowie po morzu, wyspach i domach boskich kochanek i koniec końców zabija go, nie poznawszy, jego własny syn Telegonos, ze związku z nimfą Kirke. Po czym sam żeni się z wdową, Penelopą. Dla symetrii, syn Penelopy i Odyseusza Telemach żeni się z Kirke… Agamemnona zabija zdradziecka żona Klitajmestra, siostra Heleny (ale wcale nie bliźniaczka, bliźniakiem i synem Zeusa-łabędzia był Polluks, zwany też Polideukesem, Klitajmestra i Kastor byli dziećmi Ledy i jej prawdziwego męża – Tyndareosa, który dobrał się do żony jak wytrzeźwiał, a łabędź odfrunął…), Klitajmestrę i jej kochanka zabija Orestes, syn Agamemnona, Menelaos wybacza Helenie, wraca do Sparty, ma z nią córkę Hermionę, po czym umiera, a jego rodzina wypędza Helenę, która trafia na Rodos i tam zostaje zabita przez swoją dawną przyjaciółkę Polikso – żonę Tlepolemosa, który zginął pod Troją… Diomedesa też żona zdradza i nie wpuszcza do domu, skutkiem czego heros emigruje do Italii, zakłada Apulię, w końcu umiera na wyspach Tremiti na Adriatyku…

Parys Helena

Spis treści

C.d.n.